Szukaj

piątek, 27 marzec 2015
Strona główna arrow Czarnobyl


Czarnobyl PDF Drukuj E-mail
Dodał wtorek
środa, 16 marzec 2005

Miasto

Mapa Ukrainy
Mapa Ukrainy
Czarnobyl, Czernobyl, miasto w północnej części Ukrainy, na północ od Kijowa, przy ujściu Prypeci do Zbiornika Kijowskiego, przy granicy z Białorusią. 14 tys. mieszkańców (1986), po awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej ludność ewakuowano.

Historia: wzmiankowane 1193, wchodziło w skład Księstwa Kijowskiego. Od XIV w. należało do Litwy, 1569 wcielone do Korony, własność królewska. W XVI w. rozwijało się jako centrum handlowe, położone przy szlakach wodnych. Od 1566 należało do rotmistrza królewskiego i starosty orszańskiego Filona Kmity, zw. Czarnobylskim, następnie do rodu Sapiehów, od poł. XVIII w. do Chodkiewiczów. Podupadło w XVII w. podczas powstania B. Chmielnickiego. Od 1793 pod zaborem rosyjskim. 1922-1991 w Ukraińskiej SRR. Prawa miejskie 1941. Od 1991 w granicach niepodległej Ukrainy.

Wstęp

Czarnobyl jest często nazywany "największą katastrofą spowodowaną przez człowieka". Określenie to jest słuszne, jeżeli chodzi o powszechny lęk, jakiego w okresie pokoju nigdy jeszcze nie doświadczyliśmy. Jednak pod innymi względami ta katastrofa była daleka od "największej". Na przykład, emisja jodu-131 z czarnobylskiego reaktora była 180 razy mniejsza niż z wybuchów jądrowych przeprowadzonych w rekordowym 1962 roku, a liczba zgonów (41) i ciężkich obrażeń (203) blednie wobec innych katastrof w XX wieku. Warto zwrócić uwagę, że w czterech najsławniejszych katastrofach zapisanych trwale w pamięci społecznej (Windscale, Seveso, Three Mile Island i Czarnobyl) żniwo śmierci było najmniejsze.

Czarnobyl był z pewnością największą w historii katastrofą psychologiczną, która swym zasięgiem wielokrotnie przekroczyła nawet sławny strach przed końcem świata w czasie Pierwszego Millenium. W przeciwieństwie do irracjonalnych zachowań społecznych w latach, kiedy - jak pisze Słowacki -

Nadchodził wielki ów Rok Tysiącowy
Który narody jak gwiazdy odmienia,

lęk czarnobylski nie ograniczył się do krajów chrześcijańskich, lecz rozszedł się po całym świecie i opanował niemal każdego: publiczność, media, polityków, uczonych, a nawet profesjonalistów ochrony radiologicznej.

Ten współczesny strach nie był krótki, jak sprzed wieków. Po dziesięciu latach nadal wpływa na emocje, decyzje a nawet zdrowie wielkiej liczby ludzi. Jednym z czynników napędzającym czarnobylskie lęki, a nawet ogólnie radiofobię, jest - paradoksalnie - doskonałość współczesnej ochrony radiologicznej i systemów monitoringu promieniowania.

Elektrownia po awarii
Elektrownia po awarii
W roku 1986 wszyscy wierzyli, że nawet najmniejsza dawka promieniowania, bliska zerowej, powoduje powstawanie nowotworów. Paradygmat ten jest administracyjnym założeniem przyjętym w roku 1959 dla ochrony radiologicznej stosunkowo małej grupy ludzi zawodowo narażonych na promieniowanie jonizujące. Założenie to jest najważniejszym źródłem czarnobylskich obaw i ich trwałości. Obecnie jest ono poddawane krytyce, nagromadzono bowiem wiele danych epidemiologicznych i eksperymentalnych wskazujących na jego fałszywość. Hipotetyczne uratowanie jednego życia ludzkiego przez wprowadzenie do amerykańskiej energetyki jądrowej przepisów opartych na tym paradygmacie kosztuje 2.5 mld dolarów. Natomiast koszt szczepień ochronnych przeciw dyfterii, krztuścowi i odrze naprawdę ratujących życie wynosi w Trzecim Świecie 50-100 dolarów na osobę. Ale na takie szczepienia chronicznie brakuje pieniędzy.

Okazuje się, że małe dawki promieniowania, podobne do naturalnych, i większe niż czarnobylskie dawki w Polsce, przedłużają życie, poprawiają odporność na choroby zakaźne i zmniejszają śmiertelność nowotworową. Stwierdzono to m.in. wśród tej części ludności Hiroszimy i Nagasaki, która została napromieniona małymi dawkami w czasie ataku atomowego. Występowanie zjawiska dobroczynnych skutków małych dawek promieniowania potwierdził UNSCEAR - Komitet Naukowy Narodów Zjednoczonych ds. Skutków Promieniowania Atomowego, największy międzynarodowy autorytet w dziedzinie badań radiacyjnych. Przejdźmy wreszcie do przebiegu pierwszych dni w Polsce po katastrofie w Czarnobylu.

26 KWIETNIA 1986 ROKU

O godzinie 1:23 w nocy, 26 kwietnia 1986 roku, reaktor w Czarnobylu zaczął się topić. Przyczyną był błąd człowieka i wady konstrukcyjne reaktora tego typu. Tamtej fatalnej nocy pracownicy elektrowni przeprowadzali doświadczenie, które miało polegać na stopniowym zmniejszaniu mocy reaktora. Aby się powiodło, wyłączono większość automatycznych systemów zabezpieczeń. Reaktory typu czarnobylskiego RBMK-1000 mają jednak tę wielką wadę, że są niestabilne, gdy pracują z małą mocą. W pewnym momencie reakcja zachodząca w reaktorze wymknęła się spod kontroli, a na włączenie systemów zabezpieczających było już za późno. Ilość wytwarzanej energii była tak duża, że zaczęły się palić pewne elementy konstrukcyjne reaktora. I tutaj dały o sobie znać wady konstrukcyjne. Wewnątrz reaktora znajdowało się 1500 ton łatwo palnego grafitu. I to on wywołał pożar i wybuch chemiczny. Wtedy w Polsce nie istniała energetyka jądrowa ani żadne plany na wypadek takiej katastrofy. Nikt nie spodziewał się wówczas, aby awaria w cywilnym zakładzie jądrowym w jakimś kraju europejskim wymagała działań władz polskich dla ochrony ludności. Nawiasem mówiąc, jak się wiele lat później okazało, w żadnym z tych państw nie istniały plany przeciwdziałania skutkom podobnych katastrof. Lokalne plany awaryjne dla reaktorów w Świerku oraz plany obrony cywilnej na wypadek wojny jądrowej okazały się zupełnie nieprzydatne w sytuacji katastrofy czarnobylskiej.

Mieliśmy jednak dobrze zorganizowaną i wyszkoloną Służbę Pomiarów Skażeń Promieniotwórczych (SPSP), czyli krajowy system monitoringu radiacyjnego, koordynowaną przez Centralne Laboratorium Ochrony Radiologicznej (CLOR) w Warszawie. W jej skład wchodziło wtedy około 140 placówek pomiarowych rozmieszczonych mniej więcej równomiernie w całej Polsce. W CLOR były dwie stacje poboru wielkich mas powietrza do mierzenia śladowych zawartości pyłów promieniotwórczych w atmosferze, unikalne w Europie, umożliwiające szybką analizę składu izotopowego skażeń i określenie ich źródła. CLOR był jedyną w Europie placówką, która miała możliwość mierzenia skażeń przestrzeni powietrznej państwa, na wszystkich wysokościach troposferycznych i w dolnej stratosferze.

System SPSP stworzono z myślą o obronie cywilnej w przypadku ataku jądrowego. Jednak spełnił on dobrze swe najważniejsze zadanie: wcześnie wykrył i zidentyfikował zagrożenie czarnobylskie. Wykorzystaliśmy doświadczenie zdobyte w ciągu wielu lat monitorowania skażeń po próbach jądrowych, a także w czasie ćwiczeń i prac badawczych nad wojną jądrową prowadzonych przez Państwową Agencję Atomistyki i CLOR. Niedostatkiem SPSP był brak bezpośredniej łączności z centralnym ośrodkiem władzy politycznej i administracyjnej, która powinna podjąć szybkie decyzje dotyczące milionów ludzi w całym kraju.

Wojskowy system wykrywania skażeń promieniotwórczych, podobnie jak we wszystkich innych krajach, był dostosowany do znacznie większych poziomów radiacji po ataku jądrowym. Przyrządy radiometryczne służb wojskowych okazały się w sytuacji katastrofy czarnobylskiej zbyt mało czułe. Podczas nocnego spotkania 29 kwietnia w Komitecie Centralnym PZPR, szef Obrony Cywilnej Kraju, wiceminister obrony narodowej gen. Tadeusz Tuczapski stwierdził, że nie ma żadnych skażeń, bo gdyby były, to Obrona Cywilna by je wykryła. Jednak nie wykryła ani w Polsce, ani nigdzie w Europie. W ciągu następnych kilku tygodni Obrona Cywilna przedstawiała specjalnie powołanej Komisji Rządowej wyniki swoich pomiarów. Różniły się one całkowicie od wyników monitoringu SPSP i nie były wiarygodne. Z tego powodu nie zostały opublikowane w Raporcie Komisji Rządowej, wydanym w czerwcu 1986 roku.

Pierwsza fala skażonego powietrza dotarła nad Polskę prawdopodobnie około północy 27/28 kwietnia, a wykryto ją w kilka godzin później. W samym Czarnobylu, emisja z płonącego reaktora uległa już wtedy znacznemu zmniejszeniu. Emisja malała dalej aż do 3 maja, kiedy to zaczął się jej ponowny gwałtowny wzrost. Ta druga emisja, większa niż 27 kwietnia, nastąpiła wskutek przebicia się stopionego rdzenia reaktora do znajdujących się poniżej pomieszczeń wypełnionych wodą. Chmura z tej drugiej wielkiej emisji szczęśliwie ominęła Polskę i skierowała się na południe Europy. 1 maja w Polsce zaczął się gwałtowny spadek skażeń powietrza, lecz nie gruntu, paszy, mleka itd. O tym co działo się w czarnobylskim reaktorze, jakie były fluktuacje emisji radioizotopów (np. gwałtowny jej wzrost 3 maja) i lokalne kierunki rozchodzenia się, ani polskie władze ani specjaliści nie otrzymali ze Związku Radzieckiego żadnych informacji, tak więc wszystkie decyzje ochronne podejmowaliśmy na podstawie danych z naszej własnej sieci monitoringu. Pomimo obowiązujących od 1984 roku w krajach RWPG ustaleń Związek Radziecki nie zawiadomił polskich władz "w możliwie krótkim czasie" o katastrofie i jej przebiegu, co opóźniło nasze przygotowania ochronne o około półtora dnia.

28 KWIETNIA 1986 ROKU

O godz. 7:00, 28 kwietnia, placówka SPSP w Mikołajkach stwierdziła kilkakrotny wzrost mocy dawki promieniowania gamma i około siedmiusetkrotny wzrost ogólnej radioaktywności beta w powietrzu. Wiadomość o tym przekazano telefonicznie do CLOR o godz. 9:00. W tym samym czasie podobny wzrost mocy dawki promieniowania gamma - ponad 20 mR/h (mR/h = mikrorentgeny na godzinę, nieformalna obecnie jednostka mocy dawki promieniowania gamma) i silne skażenie powierzchni gruntu stwierdzono przed budynkiem CLOR. Wktrótce potem zaczęły docierać do CLOR z innych stacji SPSP meldunki o gwałtownym wzroście radioaktywności powietrza. O godz. 10:00 CLOR wprowadził alarmowy system pracy w dwudziestu czterech, a od 29 kwietnia we wszystkich placówkach SPSP.

W ciągu następnych dwóch godzin wpłynęło wiele raportów z sieci placówek SPSP, które wskazywały, że chmura radioaktywnego powietrza przesuwa się nad Polską od wschodu i pokrywa jej północno-wschodni obszar. W południe w Warszawie stężenie cezu-137 w powietrzu wynosiło 3300 mBq/m3 (Bq jest jednostką aktywności substancji promieniotwórczej wynoszącą jeden rozpad atomu na sekundę), tj. ponad 80 000 razy więcej niż średnio w poprzednim roku, stężenie jodu-131 około 100 000 mBq/m3 (przed awarią jod-131 był niewykrywalny), a moc dawki promieniowania gamma wynosiła około 30 mR/h.

Około godz. 12:00 przedstawiono sytuację Mieczysławowi Sowińskiemu, prezesowi PAA. W rozmowie tej podano, że niedługo będzie wiadomo, czy przyczyną skażenia jest wybuch broni jądrowej czy też awaria reaktora i nalegano, by o tak wielkim skażeniu kraju natychmiast poinformować rząd. Prezes stwierdził: Mierzcie dalej i informujcie mnie o wynikach.

Między godz. 10:10 - 13:15 zebrano w CLOR na filtrze pył promieniotwórczy z około 700 m3 powietrza. Analiza spektrometryczna wykazała, że jego skład izotopowy jest typowy dla procesów reaktorowych, a nie wybuchu jądrowego. Mimo licznych usiłowań, nie udało się skomunikować z prezesem PAA, więc około godz. 17:00 informację o zagrożeniu radiacyjnym kraju przekazałem sekretarzowi naukowemu PAN, prof. Janowi Kaczmarkowi, który zobowiązał się natychmiast zawiadomić premiera.

W godzinach popołudniowych stworzono w CLOR ad hoc grupę operacyjną, która analizowała sytuację i przygotowywała zalecenia ochronne. Niektóre meldunki zawierały nieprawdopodobe wyniki, np. instytuty w Świerku stwierdziły moce dawki gamma sięgające 2500 a nawet 10 000 mR/h. Po ich sprawdzeniu wykryto błędy w metodyce pomiaru i kalibracji przyrządów. Jednak zanim to wykonano, te zastraszające informacje wpływały na postępowanie specjalistów w CLOR, a także trafiły do publicznej wiadomości w Polsce i za granicą. Większość pomiarów mocy dawki wskazywała jednak, że nie ma bezpośredniego zagrożenia życia i zdrowia ludności od zewnętrznego promieniowania gamma, nawet jeżeli utrzyma się ono przez wiele miesięcy na poziomie bliskim obecnemu (ok. 30 mR/h). Była to bowiem moc dawki tylko nieco większa od poziomu naturalnego w Polsce i mniejsza niż w wielu innych krajach mających skały i gleby bogatsze w uran, tor i rad. Natomiast pomiary stężeń radionuklidów w powietrzu i analiza ich składu izotopowego wskazywały, że izotopy promieniotwórczego jodu, a zwłaszcza jod-131, wchłonięte do organizmu z powietrzem i żywnością, mogą ulec tak znacznej koncentracji w tarczycy dzieci, że staną się zagrożeniem ich zdrowia, powodując zwiększenie ryzyka powstania nowotworów złośliwych tego ważnego organu. Zawartość innych radioizotopów, np. cezu-137, była znacznie niższa.

Przemieszczanie się chmury radioaktywnej (animacja - czas trwania: 17s [chmura.rar - 1.17MB])


Zmieniający się kierunek wiatru roznosił radioaktywną chmurę w różne strony
Zmieniający się kierunek wiatru roznosił radioaktywną chmurę w różne strony
Przeprowadzone w godzinach popołudniowych i wieczornych obliczenia wskazywały, że dawka promieniowania od radiojodów w tarczycy dzieci może przekroczyć 50 mSv (Sv jest jednostką dawki promieniowania pochłoniętego przez organizm uwzględniającą różnice biologiczne rożnych rodzajów promieniowania i warunków napromienienia), a więc poziom powyżej którego Międzynarodowa Komisja Ochrony Radiologicznej zalecała blokowanie dostępu radiojodów do tarczycy jodem nieradioaktywnym. To zalecenie oparte było na wspomnianym już administracyjnym założeniu, że każda, nawet bliska zerowej dawka promieniowania jonizującego może wywołać nowotwory złośliwe. Nowe dane z Hiroshimy i Nagasaki wskazują jednak, że poniżej dawki 200 mSv nie zaobserwowano znaczącego wzrostu śmiertelności nowotworowej, a przy dawkach mniejszych od 100 mSv śmiertelność wskutek białaczek była w tych dwóch miastach niższa niż u mieszkańców nie napromienionych. Również w Szwecji wsród tysięcy osób, którym podawano jod-131 dla celów diagnostycznych (średnia dawka 500 mSv) stwierdzono mniejszą częstość zachorowań na raka tarczycy niż u ludzi, którzy z takiej diagnostyki nie korzystali.

Jednak wobec narastającego zagrożenia czarnobylskiego nie roztrząsano takich subtelności (przyszła na to pora dopiero teraz), lecz zastosowano się do zaleceń międzynarodowych i uznano, że najpilniejszą sprawą jest ochrona dzieci przed skażeniem jodem promieniotwórczym.

Około godz. 18:00 specjaliści w CLOR dowiedzieli się z radia BBC, że źródłem emisji radionuklidów jest awaria reaktora w Czarnobylu. Ta informacja umożliwiła nam tylko nieco bardziej realistyczne prognozowanie dalszego rozwoju sytuacji, bowiem to co działo się w samym Czarnobylu było ciągle okryte tajemnicą. Dziś wiemy, że wszelkie połączenia z Czarnobylem zostały wówczas odcięte przez KGB. Lakoniczne oświadczenie TASS informujące o awarii na Ukrainie, bez podania miejscowości i informacji potrzebnych do planowania działań ochronnych, dotarło do Warszawy późnym wieczorem.

O godz. 18:30 zwróciliśmy się do Instytutu Technicznego Wojsk Lotniczych współpracującego z CLOR z prośbą o codzienne pobieranie prób powietrza z wysokości 1, 3, 6, 9, 12 i 15 km wzdłuż północno-wschodniej części granicy. W następnych dniach wykonano 60 lotów, a zdobyte w ten sposób informacje wykorzystaliśmy do prognozy skażeń. W godzinach popołudniowych CLOR nawiązał kontakt ze specjalistami z innych krajów (Anglii, Francji, Finlandii, Szwecji), wymieniając informacje o skażeniach oraz planowanych przedsięwzięciach.

Do późnych godzin nocnych w CLOR pracowano nad propozycjami zaleceń ochronnych dla ludności Polski. O pomoc w przygotowaniu najważniejszego z nich, tj. użycia jodu nieradioaktywnego dla blokady tarczycy poproszono specjalistów z Ministerstwa Zdrowia oraz Szefostwa Służby Zdrowia MON.

29 KWIETNIA 1986 ROKU

29 kwietnia około godz. 1:00 w Komitecie Centralnym PZPR rozpoczęło się posiedzenie kilku członków Biura Politycznego, członków rządu i Komitetu Obrony Kraju. O godz. 4:00 do grupy tej zaproszono z CLOR prof. Zenona Bałtrukiewicza z Szefostwa Służby Zdrowia MON oraz prezesa PAA. Posiedzenie trwało do godz. 6:30 i przyjęto na nim główne kierunki ochrony ludności zaproponowane przez CLOR. Miała to być przede wszystkim ochrona dzieci przed wchłonięciem radiojodu. Ustalono, że dzieciom we wschodnich i północnych województwach należy podać nieradioaktywny jod, a także wstrzymać wypas bydła na łąkach i przejść na karmienie ich suchą paszą. Mleka od krów przebywających dotąd na pastwiskach nie należy kierować do sklepów, lecz przeznaczyć do przerobu. Dzieci i młodzież do lat 18 powinny konsumować mleko w proszku i skondensowane. Należy ograniczyć spożycie świeżych jarzyn oraz dokładnie je myć. Zakazano picia wody deszczowej i stopionego śniegu.

Prócz tego prof. Zenon Bałtrukiewicz zaproponował, by ze względu na możliwość napływu nad Polskę większych niż dotychczas skażeń przez kilka dni dzieci pozostawały w domu i nie chodziły do szkół. By zamykać okna, zmywać jezdnie i chodniki wodą oraz odwołać pochody 1-majowe. Okazało się później, że zalecenia te nie były potrzebne, bo radioaktywne skażenia miały niższy poziom niż prognozowano.

Tych dodatkowych zaleceń nie przyjęto. Zgodzono się, że zagrożenie od innych radioizotopów jest mniej istotne, toteż akcję przeciw nim należy rozpocząć w drugiej kolejności. Uczestnicy spotkania doszli do porozumienia, że o sytuacji i zaleceniach ochronnych należy poinformować społeczeństwo w porannych audycjach radiowych, a następnie w prasie i w telewizji. Rzecznik prasowy rządu Jerzy Urban rozpoczął pisanie komunikatu dla ludności.

Około godz. 6:00 sekretarz KC Marian Woźniak zatelefonował do swego odpowiednika w Moskwie, po czym stwierdził, że jego rozmówca nic nie wie o katastrofie w Czarnobylu. Wtedy nie wierzyliśmy w to, lecz dziś wiemy, że mogło to być prawdą.

Dla przygotowania akcji jodowej około godz. 6:00 zebrano w Ministerstwie Zdrowia grupę, która ustaliła (po raz pierwszy w świecie), że formą masowej profilaktyki jodowej będzie podanie tzw. płynu Lugola - wodnego roztworu jodku potasu i pierwiastkowego jodu oraz ustaliła jego dawki dla trzech grup wiekowych dzieci.

O godz. 6:30 do Komitetu Centralnego przybył gen. Wojciech Jaruzelski. Wkrótce, w ścisłym gronie członków Biura Politycznego i rządu, podjęto decyzję o stworzeniu tzw. Komisji Rządowej pod przewodnictwem wicepremiera Zbigniewa Szałajdy. Na zakończenie zebrania sekretarz KC Marian Woźniak oświadczył, że komunikatu dla społeczeństwa nie będzie. W Raporcie Komisji Rządowej nie ma wzmianki o tym nocnym posiedzeniu w Komitecie Centralnym, podczas którego podjęto wszystkie najważniejsze decyzje w sprawie działań ochronnych.

Pierwsze posiedzenie Komisji Rządowej rozpoczęło się o godz. 8:00 w Prezydium Rady Ministrów. Około godz. 11:00 Komisja oficjalnie zaleciła podjęcie akcji jodowej. Rozpoczęto ją w godzinach wieczornych i kontynuowano w nocy w jedenastu województwach północno-wschodnich. Akcja przebiegała niezwykle sprawnie. Podawanie płynu Lugola zorganizowano we wszystkich przedszkolach, szkołach, ośrodkach zdrowia i aptekach. Pomocy udzielili ochotnicy, którzy m.in. rozwozili roztwór jodu do małych wiosek. Około 75% populacji dzieci w 11 województwach przyjęło jod stabilny w ciągu pierwszych 24 godzin akcji. (Przed rozpoczęciem akcji, tj. 28 kwietnia wieczorem i 29 kwietnia rano, około 2% rodziców podało dzieciom jod w formie i dawkach nieustalonych).

Dla porównania warto dodać, że w Związku Radzieckim ograniczenia spożycia mleka wprowadzono dopiero 23 maja, a jod stabilny zaczęto podawać ludności około 25 maja. Z powodu trudności organizacyjnych objęto tą akcją tylko 1.6 mln dzieci.

30 KWIETNIA 1986 ROKU

Skażenia ogarnęły cały kraj. Przed południem utrzymywało się w Warszawie bardzo wysokie skażenie powietrza, które po południu i w nocy spadło blisko czterdziestokrotnie. Komisja Rządowa wprowadziła profilaktykę jodową na terenie całej Polski, biorąc pod uwagę przemieszczanie się skażeń, niepewność co do emisji z Czarnobyla oraz nastrój ludności.

Rozprzestrzenianie się chmury radioaktywnej
Rozprzestrzenianie się chmury radioaktywnej
Na pozostałych terenach akcja przebiegała mniej sprawnie niż w województwach północno-wschodnich. Tam zaledwie 25% populacji dzieci otrzymało jod stabilny w ciągu pierwszych 24 godzin. W tych rejonach kraju akcję jodową w większości zakończono 2 maja, jednak w niektórych miejscowościach ciągnęła się ona jeszcze do 5 maja. Komisja Rządowa przewidując, że zabraknie mleka w proszku, poleciła ministrowi handlu wewnętrznego wprowadzenie 2 maja reglamentowanej jego sprzedaży dla dzieci do 12 miesiecy oraz dokonanie importu brakującej ilości.

Poczynając od 4 maja, w CLOR mierzono zawartość jodu-131 w tarczycach mieszkańców Warszawy i kilku województw. Łącznie zbadano około 1400 osób. Podobne badania prowadzono u kilkuset osób w Instytucie Energii Atomowej w Świerku, gdzie również badano zawartość cezu-137 i cezu-134 w całym ciele.

Pionowy rozkład cezu - 134 i cezu - 137 w atmosferze nad Polską w mBq/m3
Pionowy rozkład cezu - 134 i cezu - 137 w atmosferze nad Polską w mBq/m3
Od 6 maja dwie ekipy CLOR prowadziły zwiad radiacyjny w pobliżu wschodniej granicy kraju, korzystając z helikopterów MSW. Mierzono moc dawki promieniowania gamma, zbierano próby mleka, roślin i gleby, a także badano skażenie ludzi. Wykryto wtedy silne skażenia radiojodem tarczyc dzieci szkolnych w niektórych miejscowościach. Specjaliści CLOR zażądali od Komisji Rządowej, by skierować do tego rejonu samochodowe laboratorium CLOR, w celu dokładnego zbadania skażenia dzieci w rejonach przygranicznych. Przewodniczący Komisji zarządził przeprowadzenie tych badań przez CLOR, jednak zarówno prezes PAA, jak i minister zdrowia sabotowali to zarządzenie i w końcu nie dopuścili do jego realizacji. 31 maja dyżurny Ośrodka Dyspozycyjnego Służby Awaryjnej CLOR zapisał w raporcie nr 181/86, że został telefonicznie powiadomiony, aby na polecenie prezesa PAA wstrzymać wszelkie pomiary jodu-131 w tarczycy wykonywane w samym CLOR.

Komisja Rządowa pracowała do 18 czerwca, analizując zmieniającą się sytuację, wprowadzając normy skażeń oraz modyfikując, a potem stopniowo ograniczając działania profilaktyczne. Na żądanie Komisji w pierwszych dniach maja sprowadzono z zagranicy 2000 ton mleka w proszku.

SKUTKI ZDROWOTNE

Akcja jodowa ocaliła około 5 000 polskich dzieci od zachorowania na raka tarczycy
Akcja jodowa ocaliła około 5 000 polskich dzieci od zachorowania na raka tarczycy
Średnia dawka promieniowania na całe ciało, jaką Polacy otrzymali w ciągu pierwszego roku od czarnobylskich radioizotopów wynosiła (według oceny UNSCEAR) 0.27 mSv. Stanowiło to 11% rocznej naturalnej dawki promieniowania. W ciągu całego życia Polacy otrzymają średnio od opadu czarnobylskiego dawkę na całe ciało wynoszącą około 0.9 mSv, czyli około 0.5% dawki, jaką w tym samym czasie zostaną napromienieni ze źródeł naturalnych, wynoszącej 168 mSv. Około 74% tej dawki na całe ciało pochodziło od cezu-137, 20% od cezu-134, 1% od jodu-131 i około 5% od innych izotopów. Tak mała dawka na całe ciało od skażenia czarnobylskiego nie będzie mogła dać żadnych, ani szkodliwych ani dobroczynnych, zauważalnych zmian zdrowia ludności w naszym kraju.

Dawka promieniowania na tarczycę od jodu-131 była natomiast znacznie wyższa. W zachodnich, mało skażonych województwach, sięgała ona od około 2 do 30 mSv u dzieci w wieku 1 roku. We wschodnich, silniej skażonych rejonach, dawka ta sięgała niekiedy około 10-90 mSv. U niemal 5% dzieci (u których zastosowano profilaktykę jodową) maksymalne dawki wynosiły niemal 200 mSv. Profilaktyka jodowa zmniejszyła dawki na tarczycę dzieci średnio o blisko połowę. Tam gdzie akcję rozpoczęto wcześniej zmniejszenie dawki mogło być nawet pięciokrotne. Około 70-80% radiojodu w tarczycy dzieci pochodziło z pożywienia (głównie z mleka). Tylko 20-30% radiojodu przedostało się do tarczycy drogą oddechową. Maksymalne stężenia jodu-131 w mleku pojawiły się w większości rejonów po 5 maja. Zatem nawet późno zastosowana profilaktyka dała korzystny efekt.

Skażenie gleby cezem-137 w Polsce po katastrofie w Czarnobylu
Skażenie gleby cezem-137 w Polsce po katastrofie w Czarnobylu
Gdyby w Polsce nie przeprowadzono profilaktyki jodowej to u około 5% dzieci, tj. około 500 000, dawka promieniowania na tarczycę od jodu-131 przekroczyłaby 1000 mSv. Zachorowalność na raka tarczycy po takich i większych dawkach wynosi na Białorusi około 1%. Jeżeli u nas byłaby podobna, to można sądzić, że w wyniku akcji jodowej ocaliliśmy około 5000 polskich dzieci od tej choroby. Zgodnie z danymi Kliniki Mayo w Rochester, Minnesota, przy wystąpieniu raka tarczycy u dzieci pełne wyleczenie osiąga się niemal w 100% przypadków. Jest to dobra prognoza dla 682 dzieci na Białorusi, Ukrainie i w Rosji, które zachorowały na raka tarczycy. Wiele z nich leczy się w krajach zachodnich.

W wyniku akcji jodowej 18.5 mln ludzi przyjęło blokującą dawkę płynu Lugola, w tym ponad 95% dzieci i młodzieży. Była to pierwsza w historii medycyny tak wielka akcja profilaktyczna dokonana w ciągu kilku dni. Rozpoczęto ją po około 13 godzinach od powziętej decyzji. Akcja ta dowodzi wysokiej sprawności organizacyjnej i zdolności do improwizacji Polaków. Dla porównania należy przypomnieć, że po katastrofie elektrowni w Three Mile Island koło Harrisburga, w Pensylwanii w 1979 roku, rząd amerykański zaczął dostarczać wyprodukowane ad hoc tabletki jodu okolicznym mieszkańcom w cztery dni po wypadku. Świadczy to o trudnościach logistycznych takiej akcji, które w dużej mierze wpłynęły na niepodjęcie jej w krajach europejskich, poza Polską, mimo że niektóre z nich były skażone w stopniu wyższym niż my. W Europie po prostu nie było wystarczającego zapasu tabletek jodowych dla zagrożonej ludności, ani szans na ich natychmiastowe wyprodukowanie i dystrybucję. Nasz sukces był wynikiem śmiałej decyzji oraz nowatorskiej idei, która zrodziła się w Ministerstwie Zdrowia: postanowiono użyć nie tabletek jodowych, których też nie mieliśmy, lecz przygotować w każdej aptece dobrze znany farmaceutom płyn Lugola. Zapasy jodu i jodku potasu niezbędnych do wyprodukowania go w aptekach znacznie przekraczały potrzeby.

Badania epidemiologiczne (największe jakie kiedykolwiek przeprowadzono w Polsce) wykonane przez zespół prof. Janusza Naumana z Akademii Medycznej w Warszawie, złożony z najwybitniejszych polskich endokrynologów i radiologów wykazały, że łagodne "zewnątrztarczycowe" objawy uboczne po podaniu płynu Lugola (mdłości, bóle głowy i swędzenie skóry) pojawiły się w około 5% przypadków. U bardzo małych dzieci niekiedy występowały wymioty, prawie zawsze u tych którym zamiast płynu Lugola podano roztwór jodyny. W żadnej grupie wiekowej nie zaobserwowano ubocznego "wewnątrztarczycowego" działania profilaktycznych dawek jodu. W badaniach tych, przeprowadzonych w latach 1989-1990, nie stwierdzono zwiększonego występowania nowotworów tarczycy.

Badania Instytutu Onkologii nie wykazały do roku 1995 wzrostu nowotworów tarczycy i białaczek. Ubocznym, bardzo ważnym rezultatem badań grupy prof. Naumana było stwierdzenie obecności wola endemicznego u mieszkańców znacznych obszarów Polski, wywołanego głębokim niedoborem jodu w naszej diecie. Niedobór zaczął się około 1980 roku, gdy zaprzestano jodowania soli kuchennej. W efekcie tych badań powrócono do jodowania żywności w Polsce, co powinno przyczynić się do poprawy zdrowia ludności.

POLITYKA INFORMACYJNA

Polityka informacyjna, którą władze stosowały w pierwszych dwóch dniach była błędna. 28 kwietnia nie było jej wcale, ponieważ rząd dowiedział się o skażeniach w Polsce zbyt późno. Ostatnie dzienniki radiowe i telewizyjne przekazały jedynie krótką informację agencyjną o wypadku w Czarnobylu. Na spotkaniu władz naczelnych w Komitecie Centralnym PZPR wczesnym rankiem 29 kwietnia postanowiono, by wstępne zalecenia dla ludności podać w rannych i przedpołudniowych dziennikach radiowych, a następnie w prasie i telewizji. Pod koniec tego spotkania zdecydowano jednak nie publikować takiego komunikatu. W prasie popołudniowej ukazała się jedynie bałamutna informacja, że 28 kwietnia nad północnymi regionami Polski przeszedł na dużej wysokości radioaktywny obłok, że utworzono Komisję Rządową i nikomu nic nie grozi.

Dawki promieniowania na całe ciało w pierwszym roku po katastrofie w Czarnobylu
Dawki promieniowania na całe ciało w pierwszym roku po katastrofie w Czarnobylu
29 kwietnia wraz przygotowano rzeczową informację o skażeniach kraju, która miała być pierwszym oficjalnym komunikatem Komisji. Tekst ten przyjęto, jednak później został całkowicie zmieniony przez Wydział Prasy KC oraz rzecznika prasowego rządu. W efekcie 30 kwietnia publiczność znowu dowiedziała się, że radioaktywny jod "lata" w obłoku gdzieś wysoko nad Polską. Ponadto podano kłamliwą informację, że nastąpiło jedynie podwyższenie stężenia aktywnego jodu w powietrzu (...), stwierdza się spadkową tendencję poziomu stężenia i że nie stwierdzono podwyższenia stężenia innych pierwiastków. Na posiedzeniu Komisji 30 kwietnia prof. Zenon Bałturkiewicz z dr. Żarnowieckim zaprotestowali przeciwko wypaczaniu ich tekstu. Ostatnie kłamstwo - o braku innych pierwiastków - było tak kompromitujące, że przewodniczący Komisji oświadczył, iż takie manipulowanie tekstami specjalistów nie powtórzy się już więcej.

Na tym samym posiedzeniu odbyła się dłuższa dyskusja nad polityką informacyjną. Prof. Zenoen Bałturkiewicz twierdził, że władze muszą dawać publiczności pełną informację o średnich, maksymalnych i minimalnych poziomach skażeń. Starał się przekonywać, że wzbudzi to zaufanie ludności do postępowania i zaleceń Komisji. Kontrargumentem rzecznika rządu - głównego przeciwnika tej koncepcji, było niebezpieczeństwo wywołania paniki. Trudno jednak byłoby ją wywołać wiadomościami o skażeniach dających dawki promieniowania, na całe ciało, dziesiątki tysięcy razy niższe od zagrażających życiu. To co skłoniło go do podania prawdziwej informacji, to sugestia, że Polska poniesie setki milionów dolarów strat na eksporcie żywności, jeżeli przestaniemy być wiarygodni w oczach zachodnich kontrahentów i konsumentów.

Po tej dyskusji informacje w prasie były zgodne z rzeczywistością. I tak np. "Express Wieczorny" 5 maja opublikował komunikat Komisji Rządowej wraz z tabliczką szczegółowych średnich wartości skażeń kraju. Tego rodzaju informacja była unikatem w prasie światowej i została potem uznana przez ekspertów amerykańskiej Food and Drug Administration za najbardziej przejrzystą i pożyteczną spośród wielu. Amerykański Sekretarz Stanu George Schulz stwierdził, że Polska potraktowała ten wypadek w sposób zdecydowanie odmienny od ZSRR. Polska informowała ludność, przekazując wszystkie informacje jakimi dysponowała. Prasa zachodnioniemiecka wyrażała podobne opinie: Polskie media zwróciły od początku na siebie uwagę obszerną i rzeczową informacją ("Tages Anzeiger" - 2.05.86); Polacy w sposób najbardziej otwarty poinformowali własną opinię publiczną i zagranicę o skutkach awarii ("Volksblatt Berlin" - 3.05.86).

Pod tym względem różniliśmy się np. od Francji, gdzie po dwóch tygodniach milczenia, władze podały informację, że sytuacja wróciła do normy. W Anglii pojawiały się raczej enigmatyczne wiadomości, np. że większe skażenia występują na północy niż na południu, a 12 maja minister środowiska twierdził: można pić wodę, która wtedy w południowej Szkocji czterokrotnie przekraczała normy na wypadek awarii.

W roku 1986 specjaliści zachodnioniemieccy mówili do nas: Podziwiamy waszą sprawność i szybkość. U nas nie byłoby to możliwe. Tak widziano działania polskich specjalistów i władz za granicą, lecz nie w Polsce, gdzie spotkały się z powszechną krytyką.

Elektrownia w tle
Elektrownia w tle
Śledztwo wykazało, że odpowiedzialność za tę monstrualną tragedię spada na wiele osób, niekiedy zupełnie nie związanych z zespołem, który w nocy z 25 na 26 kwietnia 1986 pełnił dyżur w elektrowni. Następstwa katastrofy również wykroczyły daleko poza przemysł jądrowy, zmuszając do stawiania podstawowych pytań dotyczących dalszego rozwoju cywilizacji technicznej. Czarnobyl (ros. Czernobyl, ukr. Czornobyl) jeszcze kilkanaście lat temu był małym miastem, prawie zupełnie nie znanym światu. Po wybuchu reaktora nazwa ta znalazła trwałe miejsce w kronice XX wieku, stając się synonimem największej tragedii technologicznej w dziejach ludzkości, symbolem równie nośnym jak Stalingrad czy Bhopal. Z perspektywy lat widać nawet, że polityczne reperkusje katastrofy na Ukrainie przyspieszyły rozpad rosyjskiego imperium. Ważne jest zatem, aby świat zrozumiał przyczyny i skutki tego kataklizmu.

Rozległe skutki

Strefa zakazana
Strefa zakazana
Nigdy nie będzie znana całkowita ilość uwolnionej radioaktywności. 90mln kiurów, oficjalnie zgłoszonych przez ZSRR, należy traktować jako dolną granicę rzeczywistej wartości, która - według innych oszacowań - może być nawet kilkakrotnie wyższa. Trzeba uczciwie powiedzieć, że spowodowany katastrofą opad promieniotwórczy był porównywalny z tym, jakiego można oczekiwać po "średniej" wojnie jądrowej. Na miejscu wypadku w wyniku eksplozji i pożaru 187 osób zapadło na ostrą chorobę popromienną, a 31 z nich zmarło. Większość spośród pierwszych ofiar stanowili strażacy. Zniszczony reaktor wyzwolił setki razy więcej promieniowania jonizującego niż zbombardowanie Hiroszimy i Nagasaki. Intensywność promieni gamma na terenie elektrowni przewyższała 100 R/h (rentgenów na godzinę), a to oznacza, że dawka, którą Międzynarodowa Komisja Ochrony Radiologicznej uznaje za maksymalną roczną, została tam przekroczona kilkaset razy w ciągu zaledwie godziny. Natomiast na dachu zniszczonego bloku energetycznego promieniowanie osiągnęło przerażający poziom 100 000 R/h.

Ludzki wymiar katastrofy sprzed 15 lat to odrębny, tragiczny i poruszający rozdział. Prof. Jurij Szczerbak pracował wówczas naukowo w kijowskim Instytucie Epidemiologii i Chorób Zakaźnych, około 100 km od Czarnobyla. 26 kwietnia dowiedział się od kolegi o poparzonych ludziach, których przywożono z elektrowni do szpitala. Nie miał wtedy pojęcia o rozmiarach wypadku. Przez kilka kolejnych dni napływały jedynie bardzo skąpe oficjalne komunikaty, w których dawano do zrozumienia, że skala zagrożenia jest niewielka. Władze zagłuszały większość zagranicznych radiostacji, zdołał jednak usłyszeć w radiu szwedzkim o wysokich poziomach radioaktywności w Skandynawii i innych rejonach Europy. Wraz z kilkoma lekarzami zdecydował się pojechać na miejsce katastrofy, aby poznać prawdę i służyć pomocą.

Kijowski Instytut Endokrynologii
Kijowski Instytut Endokrynologii
Wyruszyli w pogodnym nastroju, wkrótce jednak, w miarę zbliżania się do celu, zaczęli dostrzegać oznaki paniki. Ludzie ustosunkowani wykorzystywali swoje wpływy, aby zdobyć bilety lotnicze lub kolejowe dla dzieci. Inni, nie mający znajomości, stali w długich kolejkach do kas dworcowych lub szturmowali zatłoczone pociągi. Raz tylko, w czasie epidemii cholery, widział podobny popłoch wśród ludności. Wielu pracowników elektrowni było już wówczas hospitalizowanych. Terytorialny rozkład skażeń charakteryzował się wielką niejednorodnością. Jakiś fragment pola uprawnego mógł być bardzo niebezpieczny, podczas gdy zaledwie kilka metrów dalej rejestrowano niskie poziomy radioaktywności. Niemniej skażone zostały potężne obszary ziemi. Okres połowicznego rozpadu jodu 131 wynosi zaledwie 8 dni, bezpośrednio jednak po katastrofie izotop ten wyemitował ogromną dawkę promieniowania. Trwalsze są stront 90 i cez 137. Specjaliści twierdzą, że najbardziej szkodliwy w dłuższej skali czasu będzie właśnie cez. Ogółem na przeszło 260 000 km2 Ukrainy, Rosji i Białorusi nadal rejestruje się poziom radioaktywności cezu 137 przekraczający l Ci/km2. Ta wartość oznacza konieczność corocznych badań ludności. Na Ukrainie obszar, o którym mowa, zajmuje 35 000 km2, a więc ponad 5% terytorium państwa. Większość tych obszarów, bo aż 26 000 km2, to ziemie uprawne. W najdotkliwiej skażonych rejonach ograniczono wprawdzie produkcję rolną, jednak gleby o mniejszej radioaktywności ciągle się uprawia. Szczególnie dotknięte obszary to 13 regionów administracyjnych (obwodów) - 1300 miast i wsi, w których żyto 2.6 mln ludzi, w tym 700 tys. dzieci. 135 tys. mieszkańców tych terenów opuściło domy w ciągu pierwszych 10 dni po katastrofie; do dzisiaj 167 tys. osób. Należy stwierdzić, że próby wyciszenia sprawy i uspokojenia opinii publicznej przyczyniły się jedynie do pogorszenia sytuacji. Wielu ludzi otrzymałoby mniejsze dawki promieniowania, gdyby zorganizowano szybką ewakuację w ciągu pierwszych krytycznych dni. Obszar o promieniu 30 km wokół elektrowni czarnobylskiej jest dziś praktycznie nie zamieszkany. Przesiedlono również 60 osad spoza tej strefy. Tętniące niegdyś życiem miejscowości zmieniły się w miasta widma. Odpowiedzią rządu na tę bezprecedensową sytuację było nadanie skażonym terenom specjalnego statusu prawnego i za gwarantowanie pomocy materialnej dla osób szczególnie poszkodowanych. Następstwa katastrofy będą jednak odczuwane jeszcze przez wiele pokoleń.

Masowe zachorowania

Operacyjne leczenie raka tarczycy
Operacyjne leczenie raka tarczycy
Najpoważniejsze są rzecz jasna konsekwencje zdrowotne. Zachorowało około 30 tys. ludzi spośród 400 tys. "likwidatorów" - robotników zatrudnionych przy zakopywaniu najbardziej niebezpiecznych odpadów i budowie specjalnego budynku wokół zniszczonego reaktora ochrzczonego "sarkofagiem". Stan zdrowia 5 tys. osób nadal uniemożliwia im podjęcie pracy. Trudno określić, nawet w przybliżeniu, ile osób poniosło śmierć w wyniku katastrofy. Skupiska ludzkie uległy dezintegracji; z wielu rejonów masowo wysyłano dzieci. Ukraiński oddział Greenpeace porównywał śmiertelność w różnych społecznościach przed i po wypadku. Liczbę zmarłych oszacowano w ten sposób na 32 tys. Inne źródła podają liczby większe lub mniejsze, jednak ustalenia Greenpeace uważane są za najrzetelniejsze. Pewne, może nawet liczne zgony mogły być następstwem olbrzymiego stresu, którego doświadczyli mieszkańcy skażonych obszarów. W wyniku badań prowadzonych w ramach jednego z programów badawczych realizowanego przez kijowski zespół pod kierunkiem Siergieja Komissarienki stwierdzono u większości osób z licznej grupy likwidatorów pewne objawy, które występowały łącznie, co sugerowało, że mamy do czynienia z nowym zespołem chorobowym. Były to uczucie zmęczenia, apatia i zmniejszona liczba pewnego rodzaju limfocytów (tzw. natural killer cells) należących do białych ciałek krwi. Z uwagi na uderzające analogie niektórzy mówią nawet o "czarnobylskim AIDS". Limfocyty-zabójcy potrafią niszczyć komórki nowotworowe i zaatakowane przez wirusy. Zmniejszenie ich liczby jest zatem równaj znaczne z osłabieniem układu odpornościowego. Wśród chorych notuje się nie tylko więcej przypadków białaczki i złośliwych guzów, lecz także większą podatność na choroby układu krążenia oraz zwykłe infekcje: bronchit, zapalenie migdałków lub zapalenie płuc. Wdychanie rozproszonego w powietrzu jodu 131 spowodowało bezpośrednio po katastrofie napromieniowanie tarczycy dawkami równoważnymi ponad 200 R u 13 tys. dzieci. (Dopuszczalna dawka roczna dla pracowników przemysłu atomowego jest dwukrotnie mniejsza.) 4 tys. dzieci otrzymało dawki odpowiadające aż 2000 R i zapadło na chroniczne zapalenie tarczycy (jod gromadzi się selektywnie w tym gruczole). Zapalenie tarczycy przebiega wprawdzie bezobjawowo, można już jednak mówić o początku fali zachorowań na nowotwory. Liczby mówią za siebie. Dane zebrane przez kijowskiego badacza Mikolę D. Tronkę i jego kolegów wskazują, że w latach 1981-1985 na skażonych później obszarach Ukrainy notowano około pięciu przypadków raka tarczycy rocznie. W ciągu 5 lat po katastrofie liczba ta wzrosła do 22, a w latach 1992-1993 notowano już średnio 43 przypadki rocznie. Oficjalne dane statystyczne mówią o 589 dzieciach z najdotkliwiej skażonych regionów, u których po 1986 roku stwierdzono nowotwór tarczycy. (Na Białorusi liczba zachorowań jest jeszcze większa.) Wśród dzieci ewakuowanych z bliskich okolic reaktora zachorowalność na raka tarczycy wzrosła dziesięciokrotnie w porównaniu z poziomem sprzed awarii i przekraczało 5 lat temu 4 przypadki na milion. Są to nowotwory łatwo dające przerzuty. Warunkiem wyleczenia jest szybkie wykrycie guza i usunięcie całego gruczołu. Pacjent musi później już do końca życia uzupełniać niedobór hormonów tarczycy.

Inne badania prowadzone przez naukowców ukraińskich i izraelskich wykazały, że co trzeci spośród likwidatorów -głównie mężczyzn po trzydziestce - ma zaburzenia aktywności seksualnej lub zdolności reprodukcyjnej. Problemem jest zwłaszcza impotencja oraz patologie składu nasienia. Na skażonych terenach wzrosła też liczba powikłań ciążowych, wśród młodzieży zaś szerzy się obezwładniający strach przed promieniowaniem.

Zrujnowany reaktor
Zrujnowany reaktor
Optymistyczne prognozy, które zakładały brak jakichkolwiek długofalowych skutków katastrofy, były więc całkowicie błędne. Formułowali je urzędnicy służby zdrowia byłego Związku Radzieckiego zgodnie ze specjalną instrukcją Biura Politycznego KPZR. Do "optymistów" należeli również niektórzy zachodni eksperci ds. pokojowego i militarnego wykorzystania energii atomowej.

Nie sprawdziły się też przepowiednie katastroficzne, choćby takie, w których dopuszczano wystąpienie ponad 100 tys. dodatkowych przypadków raka. Z dotychczasowych badań, przeprowadzonych głównie wśród ofiar bombardowania Hiroszimy i Nagasaki, wynika, że należy się liczyć z ciągłym wzrostem liczby zachorowań. Nowotwory wywołane promieniowaniem rozwijają się niekiedy przez długie lata. Dzieci z najdotkliwiej skażonych obszarów nie mają więc, niestety, zbyt dużych szans na zdrowe życie. Propagandowe próby tuszowania i bagatelizowania zagrożeń związanych z promieniowaniem przyniosły efekt przeciwny do zamierzonego. Ludzie żyją w ciągłym stresie i strachu przed chorobą; powszechne są zwłaszcza obawy o zdrowie dzieci. Ten uraz psychiczny przerodził się w pewien szczególny zespół objawów, który można rozpoznać także u weteranów wojen w Wietnamie i Afganistanie. Badania dzieci ewakuowanych z okolic reaktora wykazały dziesięcio- lub nawet piętnastokrotny wzrost liczby zaburzeń neuropsychiatrycznych.

Katastrofa w Czarnobylu wymusiła masowe przesiedlenia ludności. Wynikające stąd zniszczenie struktury etnicznej na skażonych terenach wydaje się nie do naprawienia. (Chodzi tu zwłaszcza o społeczności Drewlanów i Poleszuków.) Skazane na zapomnienie unikalne obiekty architektoniczne oraz inne przedmioty kultury duchowej i materialnej niszczeją w opuszczonych miastach i wioskach. Piękne krajobrazy są dziś często niebezpieczne dla zdrowia.

Rząd ukraiński pomimo głębokiego kryzysu gospodarczego corocznie przeznacza aż 5% budżetu na walkę ze skutkami katastrofy. Pieniądze te wydatkowane są m. in. na bezpłatne mieszkania dla ludzi, których oficjalnie uznano za najciężej dotkniętych tragedią. Jest wśród nich 356 tys. likwidatorów i 870 tys. dzieci. Nie wiadomo, jak długo władze zdołają utrzymać tę pomoc na obecnym poziomie, chociaż wprowadzono specjalny 12-procentowy podatek od wynagrodzeń. Pod względem radioaktywności strefa Czarnobyla jest dziś jednym z najbardziej niebezpiecznych miejsc na świecie. Szczątki zrujnowanego reaktora kryją dziesiątki tysięcy ton paliwa jądrowego o łącznej radioaktywności sięgającej 20 mln kiurów. Emitowane w samym reaktorze promieniowanie, kilka tysięcy rentgenów na godzinę, jest zabójcze dla każdej formy życia. Zagrożenie sięga jednak dalej. W granicach 30-kilometrowej strefy otaczającej elektrownię znajduje się około 800 naprędce utworzonych składowisk. Grzebano w nich różne radioaktywne odpady, w tym drzewa, które zaabsorbowały z atmosfery wielkie ilości groźnych izotopów.

Owe składowiska to zwykłe gliniane doły. Właśnie one mogą być przyczyną silnego skażenia osadów dennych Dniepru i jego dopływu Prypeci, które dostarczają wodę dla 30 min ludzi. Szacuje się, że w pobliżu Czarnobyla osady Dniepru zawierają 10 tys. kiurów strontu 90, 12 tys. kiurów cezu 137 i 2 tys. kiurów plutonu. Aby zahamować zatruwanie wód przez rozpuszczalne radioaktywne związki chemiczne, należałoby zlikwidować prowizoryczne składowiska i zastąpić je innymi. Niestety, wciąż nie ma odpowiednio przygotowanych i wyposażonych magazynów odpadów promieniotwórczych.

Koszty sprzątania

Miasto widmo
Miasto widmo
Pozostałe dwa reaktory elektrowni w Czarnobylu również stanowią poważny problem (trzech wyłączono po pożarze w 1992 roku). Dostarczają one Ukrainie 5% energii elektrycznej; wszystkie siłownie jądrowe dają w sumie 40% energii. Ukraina podpisała jednak z państwami Grupy Siedmiu formalne porozumienie w sprawie wspólnych działań, których rezultatem powinno być całkowite zamknięcie tej elektrowni w 2000 roku. Unia Europejska i Stany Zjednoczone pomogą w tworzeniu specjalnego programu, który ma łagodzić społeczne skutki likwidacji wielkiego zakładu pracy. Ustalono też mechanizmy finansowania przez zagranicę wydatków na modernizację innych pracujących reaktorów jądrowych. Umowa przewiduje międzynarodowe współdziałanie nie tylko przy wyłączaniu czarnobylskiej elektrowni, lecz i przy najtrudniejszym zadaniu -stworzeniu nowej, trwałej i ekologicznie bezpiecznej konstrukcji w miejsce sarkofagu, który przykrywa ruiny czwartego bloku czarnobylskiego.

Dziesięciopiętrowy sarkofag zbudowano z betonu i wielkich płyt metalowych. Grubość jego ścian przekracza 6 m, a trwałość całej tej konstrukcji oceniono na 30 lat. Wznoszono ją jednak w wielkim pośpiechu, w warunkach silnego promieniowania, co oznacza kiepską jakość wykonanych robót - już dzisiaj sarkofag pilnie wymaga naprawy. Stal skorodowała, popękało ponad 1000 m2 betonu. Do wnętrza może przenikać deszcz i śnieg. W przypadku zawalenia się budowli (choćby na skutek trzęsienia ziemi) gruzowisko stałoby się źródłem radioaktywnego pyłu.

W poszukiwaniu najlepszego długofalowego rozwiązania rozpisano w 1993 roku międzynarodowy konkurs. Do dalszej oceny wybrano 6 najbardziej obiecujących projektów spośród 94 nadesłanych. Rok później konkurs został rozstrzygnięty na korzyść francuskiego konsorcjum Alliance, któremu przewodzi Campenon Bernard. Zwycięski projekt zakłada budowę supersarkofagu wokół już istniejącego. W przedsięwzięciu tym mają uczestniczyć firmy francuskie, niemieckie, brytyjskie, rosyjskie i ukraińskie. Rozpoczęto już wspólne prace nad założeniami techniczno-ekonomicznymi. Jeśli projekt wejdzie w życie, materiały konstrukcyjne kosztować będą 20-30 min dolarów, same zaś prace budowlane, które zajmą 5 lat, ponad 300 min. Natomiast ostateczne zebranie radioaktywnych pozostałości po katastrofie zajmie 30 lat. Jeden z projektów przewiduje uwięzienie odpadów w specjalnym szkle.

Katastrofy w Czarnobylu nie można zaliczyć do takich kataklizmów, jak pożary, trzęsienia ziemi lub powodzie, które od wieków nękały ludzkość. Jest to globalne zjawisko ekologiczne zupełnie nowego typu. Mamy tu tysiące uchodźców, długotrwałe skażenie ziemi, wody i powietrza oraz głębokie, być może nieodwracalne zniszczenie ekosystemów. Czarnobyl to przykład wzrastającego zagrożenia ze strony oszalałej technologii, która potrafi wymknąć się spod kontroli. Projektanci, którzy nie zadbali o zgodność z międzynarodowymi standardami zabezpieczeń, ponoszą niewątpliwie nie mniejszą winę niż operatorzy elektrowni. RBMK-1000 jest adaptacją reaktora wojskowego, który niegdyś produkował materiał rozszczepialny do broni atomowej. Nie wyposażono go w odpowiednio wzmocnione osłony, by ograniczyć skutki ewentualnych awarii. Alarmujący jest fakt, że takie same reaktory wciąż eksploatuje się na Ukrainie, Litwie i w Rosji.

Katastrofa sprzed 10 lat to także przykład odpowiedzialności spoczywającej na barkach naukowców i innych ekspertów, którzy doradzają politykom w sprawach technologicznych. Co więcej, uważam, że część winy ponoszą komunistyczne władze byłego ZSRR. Głasnost, deklarowana przez ówczesnego prezydenta Michaiła S. Gorbaczowa, nie przeszkodziła reżimowi zewrzeć szyki w daremnych i szkodliwych próbach zatajenia ogromu tragedii. Katastrofa czarnobylska stanowi przykład błędów popełnianych przez zmonopolizowane środowiska polityczne i naukowe ZSRR. Nacisk na zachowanie tajemnicy i upraszczanie układów anty-awaryjnych, minimalizacja kosztów za wszelką cenę - to przejaw lekceważenia ogólnie przyjętych zasad konstrukcji bezpiecznych reaktorów.

Tragedia w Czarnobylu powinna stać się ostrzeżeniem przed budową elektrowni jądrowych w rejonach niestabilnych politycznie, zagrożonych wojnami. Trzeba również pamiętać, że wszystkie reaktory bez względu na lokalizację są potencjalnym celem dla terrorystów. Narody świata mają za sobą trudną lekcję. Wiemy, że musimy być odpowiednio przygotowani, aby polegać na technologii jądrowej. 26 kwietnia 1986 roku ludzkość w pewien sposób utraciła niewinność. Przeszliśmy do "ery poczarnobylskiej" i musimy wyciągnąć wnioski z tej katastrofy.

15 GRUDNIA 2000 ROKU

Ostatni działający blok elektrownii w Czarnobylu został zamknięty 15 grudnia 2000r. Cały świat odetchnął z ulgą. Miejmy nadzieję, że została na zawsze zamknięta ta niechlubna karta historii świata.

Kijów domagał się, by oprócz sfinansowania zamkniecia Czarnobyla Zachód zapłacił za budowę dwóch nowych blokow w elektrowniach atomowych w Rownem i Chmielnickim. Amerykanie dali na razie 78 mln dolarów na konserwację sarkofagu nad IV blokiem elektrowni, ktory wybuchł w kwietniu 1986 r., i dwa miliony na poprawę bezpieczenstwa w innych elektrowniach. Tymczasem premier Wiktor Juszczenko ogłosił, ze samo zamknięcie Czarnobyla będzie kosztować 500 mln dol. Niemal drugie tyle potrzeba na konserwację sarkofagu i 400 mln na utworzenie nowych miejsc pracy dla ponad 4 tys. pracowników elektrowni - w sumie prawie 1,5 mld dolarów.

W budżecie ukraińskim na rok 2000 rząd na zamknięcie Czarnobyla przeznaczył zaledwie 20 mln dol. Członkowie delegacji amerykańskiej mówili nieoficjalnie, że planowana na początek lipca konferencja donatorów z państw G7 w Berlinie zakończy się sukcesem, jeżeli uda się zebrać 750 mln dolarów, czyli połowe potrzebnej sumy. Budowa nowych bloków w Rownem i Chmielnickim ma kosztować kolejny miliard dolarów. Amerykanie proponują, by sfinansował ją Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju. Sprzeciwiają sie temu Niemcy, którzy nie zgadzają sie na rozbudowę energetyki jądrowej na Ukrainie.

Sponsor
Hosting w KEI.pl
Reklama
Copyright © 2001 - 2006. Wszystkie prawa zastrzeżone. Mambo. powered by www.webdeco.pl. Hosting w Kei.pl - serwery dedykowane, kolokacja, Kalendarz rajdowy

sildenafil 100mg in usa #1 viagra generika aus deutschland #21 discount mestinon retard #29 canada primatene inhaler #35 canada pharmacy strattera lilly #38 buy furosemide tablets online uk #42 alli buy canada #52 cialis 20mg canada #54 cialis fast delivery #56 clavamox no without prescription #61 can you get high off prednisone 10mg #63 amoxicillin 500 mg #67 artane non perscription diuretic #72 zerit non perscription walmart #79 generic meds without a prescription #93 cheapest price on tinidazole herx #98 canadian pharmacy celexa yawning #100 non prescription tamoxifen #102 eliferx coupon code #120 doxycycline cheapest price australia #122 best online viagra review #123 buy cialis 5mg online #126 prednisone for sale #127 where to buy celebrex from canada #129 how can i get midamor night #132 canadian pharmacy silagra #134 cheap ventolin inhalers sale #138 how can i get albendazole high #140 protopic ointment #143 flexidol #144 buy azithromycin online #151 buy tricor online dogs #152 buy viagra with a check #156 rocaltrol cheapest price generic #178 united pharmacy support #185 propecia pills for sale #187 lipitor no prescription needed #191 levitra paypal accepted #195 creme #197 cialis prescriptions #202 cialis auckland #203 best place to buy generic cialis #205 unicure remedies viagra #208 meication against anxiety #210 buy propecia and rogaine #213 cvs pharmacy viagra sper active #215 cheap price on benicar online #220 para que sirve el sildenafil #222 acheter cialis 100mg sur le net #224 online pharmacy hong kong #232 farmacias mexicanas en usa #233 how can i get benzac the philippines #238 clomid for women #242 auscap side effects ear ringing #249 online shopping viagra #258 mens health viragra #260 side effects of viagra in older men #261 where to buy proventil do you #262 buy ciallis uk #263 neurontin non perscription inhaler #270 zofran for sale #276 how can i get voltaren emulgel #282 list of birth control pills #283 no prescription esomeprazole #290 how to use viagra in urdu #292 overnight pain meds #293 cheapest price on endep #294 what does cialis cost at walmart ... #296 joan jett hair #298 can i get viagra without doctor #303 walmart-pharmacy-drug-list #305 tadapox on line #326 buy pariet 20mg #331 avapro non perscription #333 how can i get zaditor drops #336 order fertility pills online #340 order viagra online #344 vipps approved canadian pharmacies #347 pamabrom vs lasix #348 online meds #353 how often can i take cialis #359 viagra vs cialis forumup #360 amoxcillin online pharmacy #362 avanafil cost #367 feldene without a prescription #368 buy synthroid online no prescription #369 diovan in elder doses #371 trimox delivered in 3 days #375 cialis professionals multiple orgasms #378 generic cialis ebay #389 purchase prednisone #405 linconcin con eucalipto #408 non prescription viagra generic #416 inderal canada nol prescription #419 cialis 100 mg prezzo #422 zoloft online uk #425 need tamoxifen fast #430 clomid over the internet #435 albuterol sulfate buying it #439 buy viagra sample #448 where can i purchase aldactone you #449 cycline #450 protonix sale injectable #457 dimenhydrinate uk #468 where to buy proponal #473 flucanozol buy #475 24 h pharmacy #480 ed pills at walmart #481 diclofenac #489 want to buy cialis #491 amitriptyline ohne rezept bestellen #492 buy ventolin inhaler online #499 viagra samples by mail #500 caverta online review #501 componentes del viagra #504 when will there be a generic viagra #508 order generic viagra online #511 buy inderal 40mg #513 where to buy clomiphene citrate #522 order cialis without a script #524 linezolid costo #527 online pharmacy no dr prescriptions #533 risks of buying accutane online #537 generic-pharmacy-online #541 free sample of viagra #544 viagra en republica dominicana #548 dinoprostone #555 generic cipro overnight delivery #567 buy clomid from mexico #569 mefipristone #571 diflucan no prescription required #572 zovirax cream over the counter #582 rosuvastatin generic equivalent #587 fungsi salep elocon #589 buy indian viagra #599 protonics for sale #602 tamiflu existe t il au maroc #603 buy beta blockers online #605 zeprexa without perscription #610 cheapest tadacip online #613 viagra sublingual tablet 83 #614 pharmacy uk lavitra #619 cheap cialis pills #620 when should i take cialis #622 cialis professional in usa #627 buy eli lilly cialis #628 were to buy viagra in waukegan ol #630 dostinex ordering prescription #632 tramadol loan online #642 viagra professional 200 canada pharmacy #645 obat doxycycline #648 cheap farmacy canadq #651 buy doxycycline no x #654 qsymia cost #659 celis pills #660 viagra tablets for men price #661 non prescription buspar #666 how can i get indocin uses #671 propecia cheap online india #675 buy haldol in australia #679 propecia generic co uk #680 strattera no script canada #681 viagra brand, no script #682 mexican pharmacy online no prescription #686 where can i purchase dutas uk #688 benzac in the usa #689 viagra_postepay #692 levitra en ligne canada #697 cheap viagra sams clb #698 fosamax sale price #705 generic viagra soft tabs 50mg #706 cipro bay 1000 mg #717 inderal without a prescription #719 cheapest price on terramycin spray #720 canadian pharcharmy #723 prednisone for dogs dosage chart #727 xenical shopping #731 antibiotics online #734 nortriptyline for anxiety reviews #738 how much money is cialis #740 how can i get tetracycline used #743 120 mg viagra #744 cialis soft reveiws #745 non prescription viagra alternative #747 buy ciprodex ear drops #748 buccastem over the counter #753 zidoval ingredients #760 order viagra overnight shipping #761 priligy canada #768 non precription xanax #773 ramipril #776 generic drugs for erectile dysfunction #780 canada pharmacy tricor leasing #786 buy real viagra without a prescription #790 dramamine lowest price at walmart #791 brand cialis no rx on line valid #795 salbutamol pay pal #802 buy sporanox no prescription #806 cheapest propecia #808 robaxin get you high #812 shop rental adelaide #814 canadian pharmacy 150mg viagra #827 how can i get cytotec malaysia #828 purchase clomid online uk #834 achat levitra professionnel #835 buy tulasi plant online #836 propecia 5mg online canada #837 cafergot for sale world chemist #838 discount tretinoin #850 augmentin bid 1000 #851 buy wellbutrin sr no rx #852 where to buy triamterene sold #860 generic precose costco #865 kegunaan flagyl #868 pharmacy rx one coupon #870 less expensive alternatives to cialis #875 amoxicillin order from canada #880 levitra generico miglior prezzo india #882 fosamax buy online in us #883 viagra sublingual absorption #887 cialis prices in south africa #897 where can i purchase lady era tabletki #900 sildenafil andros #915 buy priligy dapoxetine united states #919 viagra cipla #925 natural viagra dublin #926 diclofenac over the counter #927 omifin online buy #929 thebest worldwide pharmacy shop #932 cfc free primatine mist #937 sex power medicine in hindi #938 generic viagra canada pharmacy #940 buy aldactone online for acne #949 arimidex dosage #950 canadian pharmacy mail order sildenafil #952 prezzi del viagra #956 articulo 194 #962 cialis tab #966 deltasone cheapest price #968 veterinary fluconazole from canada #971 where to buy lasix korea #972 viagra spedizione da uk #973 how can i get revatio pulmonary hypertension #979 wholesale generic cytoxan chemotherapy #985 what is stronger than viagra #990 buy finasteride online lowest price #992 how can i get diltiazem u say #993 is there any thing better than viagra #996 aricept to buy #998 aborsi #999 cialis sale cheap #1002 buy cheap revatio new york #1004 digoxin for sale #1008 priligy portugal #1019 buy nexium 20 mg canada #1022 free viagra sample pack free #1026 how to get codeine syrup online #1027 maxalt online cheap prescription #1029 canadian meds world #1030 meclizine next day delivery online #1032 tretinoin online order gel 0.05 #1036 can i buy viagra without prescription #1037 russian pharmacy in usa #1038 sildenafil citrate pay with paypal #1039 buy dutasteride 2.5mg #1041 what does cyclidox treat #1065 si te perdoret viagra #1068 retino ac gel reviews #1071 aspirin 100 mg #1075 phone orders for cheap viagra #1076 discount aurochem #1093 where to buy misoprostol online #1096 www.cheapestvigorapills #1097 cheap antibiotics #1099 buy roche valium uk #1101 buy cheap lotrisone indications #1102 rollbox #1106 how can i get coumadin ffp to reverse #1110 bactrim ds acne #1123 canadian generic viagra #1126 cealis on line #1131 cialis commercials #1134 order tramadol cod overnight delivery #1137 pristiq over the counter singapore #1139 unisom non perscription viagra #1141 viagra online quick delivery #1147 crestor generic #1156 globalpharmacycanada #1158 india drugs online review #1162 sibutramine #1165 canadian over the counter antibiotics #1167 antabuse greece #1171 viagra thailand #1176 free viagra pills in reading pa. #1179 zoloft without prescription pills #1180 buy novaldex in glasgow #1183 prednisone from canada #1188 best place to get cialis #1190 duphalac next day delivery time #1191 online pharmacies in usa #1193 viagra 100mg canada #1198 hyzaar cheapest price website #1200 subliminal viagra #1203 canadian pharmacy no prescription xanax #1213 10mg of accutane for cheap #1216 buy viagra in calgary #1218 flagyl liquid, for cats, discount price #1227 cipla limited buy viagra #1236 ciprofloxacino 500 mg para q sirve #1241 purchase bactrim ds #1243 cost of azithromycin without insurance #1248 noticias sildenafilo generico #1253 viagra canada head office #1254 accutane pharacy online #1255 the best online pharmacy #1256 acquisto cialis pagamento alla consegna #1258 cheapest way to buy real viagra #1262 buy estrogen pills online #1263 renagel over the counter nz #1264 iron forge pills #1265 alzytec #1269 nolvadex tamoxifen for sale uk #1270 where can i purchase zyloprim gout #1272 buy genaric clonidine #1276 buy antibiotics online in uk #1279 best online pharmacies canada #1293 cialis brand 5 mg #1298 orlistat sandoz #1299 will viagra work after you ejaculate #1304 best price for otc nexium #1306 lisinopril hctz #1311 where can i buy viagra in singapore #1313 buy alli refill pills online #1322 cheapest price on imitrex nasal #1323 pinamox 500mg caps #1329 viagra egypt price #1330 colofac retard #1334 cytotec en venta #1336 diclofenac 150 buy #1338 levitra brand us pharmacy #1342 cialis da 5 mg #1349 cost of restasis without insurance #1351 how to get generic viagra #1354 generic celexa names #1356 buy amitryptryline #1357 buy lipitor without prescription #1359 canada actavis syrup #1360 getting pills by canada customs #1368 discount fml forte liquifilm #1374 viagra philippines mercury drug #1378 viagra hospital #1388 cheap enapril without perscription #1389 safe indin pharmacy #1391 levitra 30 mg ou equivalente #1392 generic combivent price #1394 cialis_2.5mg #1396 what is a viagra party #1399 how to get off paxil safely #1403 sample paqcks of erectile help #1412 buy vardenafil 40 mg online #1414 buy rogaine in greece #1418 online viagra india #1424 levitra plus #1431 cost of zyvox pills #1433 generic for kytril #1434 viagra online urgente #1436 mountain west apothecary #1440 v gel over the counter you buy metronidazole gel #1453 where to buy viagra in doha 41 #1454 ortho tri cyclen lo no prescription #1456 most used site to buy viagra #1464 buy viagra in san francisco 77 #1467 vgr 100 pfizer #1468 tedarise 20 online #1471 buy letrozol credit card #1473 buy zostavax #1481 loss of pet what to say #1483 generic xeloda same #1485 cymbalta philippines #1489 how can i get aciclovir do #1490 can i buy amoxicillin online #1491 azitromicin order #1492 dramamine lowest price online #1495 zyrtec uk #1501 luvox over the counter i buy #1503 how can i get cipro dose #1506 buy viagra online mastercard #1510 buy cheap prandin vietnam #1514 how do i buy viagra online #1520 calcium carbonate ordering filler #1527 low cost methotrexate wiki #1529 misoprostol in saudi arabia #1532 get cialis without prescription #1534 over the counter promethazine codeine syrup #1536 comparateur prix cialis #1537 no rx need supply #1546 cipro tinidazole 500mg #1550 cuvarlix review #1556 phentermine 37.5 canada pharmacy #1559 calcium carbonate online cheap designer #1561 le repaire bart #1563 metformin ordering line #1568 cialis 100mg kaufen #1573 cheapest price on stromectol online #1581 z pack for children #1589 medications on line no prescription #1594 buy orlistat 60mg capsules #1595 tijuana pharmacy prices #1600 buying amoxicillin #1603 kmart-pharmacy-generic-d... #1605 trileptal cheapest price kindle #1608 where to buy cefixime 400 mg #1610 propecia online buy #1614 where to buy proair albutoral inhalors #1617 cipla drugs list #1618 prescriptions on line #1619 adderall canadian pharcharmy online #1621 search viagra #1622 colchicine offers #1625 fenazopiridina #1630 viagra online sales pfizer #1631 buy moduretic #1635 coversyl 10mg #1637 super viagra with no prescriptions #1647 avedox #1651 albendazole pharmacy #1652 viagra in the united states #1658 pastillas redustat #1659 carbozyne online order food #1661 yeast infection pills over the counter #1663 alli 120 pills #1669 health and beauty discounts #1670 long lasting sex pills pharmacy #1672 how to order pain pills online #1679 buy resperidone no perscrpyion #1685 viagra buy cheap #1694 cialis soft mastercard #1696 viagra men #1698 clomid and epo together before iui #1701 suhagra in australia #1706 buy xenical online australia #1707 cheapest cialis in canada #1708 prednisone 40 mg online #1715 amitriptyline 150 mg cod #1720 discount levitra pharmacy purchase #1723 www.pharmacyonline store #1733 sleeping boys #1734 120 drug #1737 viagra pay by check #1740 purchase beconase review #1741 order abilify canada #1746 good canadian pharmacy to buy viagra #1750 cialis vendita #1755 proscar next day delivery gifts #1758 purple pharmacy mexico drug list #1759 cialis 5mg tablets price #1763 viagra-generic-name #1766 how can i get lioresal make #1770 sexpil #1772 is there a over the counter viagra #1776 where to buy zyban nature #1786 promethazine codeine syrup buy online #1788 ph arch army cialis product #1789 bupron next day delivery xend #1790 how can i get erexin v mega #1792 albuterol vials without a prescription #1802 canadian prednisone no prescription #1804 trazodone online order steal #1805 levomax 500 uputstvo #1807 no prescription meds #1810 cialis in bangkok, forum #1812 voltaren online #1816 metformin black market #1830 how can i get lamisil hands #1831 ajanta pharma viagra #1838 long time sex tablets names #1842 where to buy cleocin uk #1846 how can i get differin till #1847 order xenical online pharmacy #1857 when will alli be back for sale #1864 viagara without a script #1868 diclofenac sale online uk #1870 substitute for cialis #1873 achat sildenafil #1877 olanzapine online cheap outlet #1879 buy prandin online you #1880 canadian pharmacy meds #1888 buy generic cialis fast free shipment #1889 elavil 75 mg #1890 prescription drugs without prescription #1894 canada pharmacy 24h com gt #1895 price of stendra vs viagra #1899 buy cheap amoxicillin the uk #1900 buy levlen online no perscription #1910 lowest price for prevacid #1912 maximum cialis dose #1914 cialis daily dose #1927 order ivermectin online in usa #1928 buy cafergot online application #1929 stieva-a 0.01 #1930 puerto rico pharmacy online #1934 best erection pills over the counter #1936 allopurinol online paypal #1949 dutas next day delivery xend #1951 tesco chemist online #1952 indian online pharmacy modafinil #1956 prednisone 40mg #1969 cialis on line buy #1971 best prices on real ed meds #1982 farmaceutica viagra doping female #1984 mevacor online order hyderabad #1989 trileptal next day delivery xanax #1992 viagra pfizer bestellen #1999 se puede tomar alchol con septra ds #2002 prix du cialis en belgique #2011 morphine #2012 where can i get tinidazole online #2014 no script viagra #2029 zithromax without rx mexico #2031 strong kamagra #2036 buying clomid uk #2043 online inhalers #2049 generic periactin rite aid #2051 online apotheke deutschland cialis #2059 pfizer viagra kaufen #2062 how can i get zofran do you take #2064 buy amitriptyline sydney #2065 viagra for sale cheap #2077 viagra free shipping worldwide #2078 why was etodolac discontinued #2079 albendazole for humans price #2082 sexual impotence medication #2085 canadian drugstores no prescription #2091 fastest shipping viagra #2094 how to get viagra legally #2096 real ambien 10mg without prescription #2101 toronto drug store #2102 5mg cialis from india #2107 buy baclofen uk #2108 purchase cialis in canada #2110 where to buy lipitor online #2112 furosemide online rezeptfrei #2114 levitra en ligne #2128 acheter du viagra #2130 instant erection pill #2131 tadalifil #2136 buy clomid for men #2137 finasteride kaufen #2147 pharmaceuticals of lexapro #2149 rosuvastatin with out prescription #2151 buy levitra in europe #2157 amoxicillin without scrip #2158 where can i find pile x oil #2170 cialis under the tongue #2183 blueberry viagra #2189 1drugstore online show products #2193 codeine cough syrup #2195 levi #2197 zyvox 600 mg for free #2205 commander cialis #2207 generic viagra safety #2210 canadian pharmacy mail order #2213 sertraline mexico #2215 cheap valtrex online no prescription #2220 online viagra kaufen #2222 can you break lisinopril in half #2235 toradol online #2237 order xenical generic online #2238 who sells the best cialis #2250 sildenafil citrate price in india #2254 shelf life of prednison tablets #2255 kamagra india buy #2260 canadian drug shop for generic cilias #2270 adhd medicine without a prescription #2271 us fast shipping meds #2276 where to buy viagra in bali #2277 walmart cialis price comparison #2284 pcod #2285 sildenafil supplier canadian #2287 canadian drugstore inc. #2292 order lotrisone ingredients #2293 when is cialis at its peak #2301 craigslist glasgow #2306 venta de viagra en puerto rico #2314 cheap hcg for pctgg #2319 viagra online france #2322 dubai pharmacy online #2328 get lisinopril #2335 online phamrmacy #2337 cialis dallas texas #2338 canadian pharmacy levitra professional #2339 restasis cost without insurance #2342 salep bactroban #2343 cheap topamax alternatives #2347 amsa fast efectos secundarios #2348 zenegra pills buy #2356 online pharmacy no prescription canada #2358 order proventil hfa online #2359 canadian pharmacies for hydrocodone #2361 xenical canadian pharcharmy online #2363 generic viagra for sale #2366 viagra in tre giorni on line #2369 viagra en pharmacie #2371 where to buy sominex prescription #2381 viagra for sale in 3 days #2383 artane online order form #2389 albendozle dosage for dogs #2392 24 hour cvs near me #2398 sumycin next day delivery uk #2400 cabergoline for sale #2401 mexican pharmacy online #2406 sildegra #2412 buying 750 mg flagyl er online #2418 buy brand lilly cialis #2421 buy medrol dose pack #1 without rx #2426 sibusat #2446 chineese herbal shops bucharest #2448 doxiclat for sale in usa #2450 tadalafil sale #2455 generic ditropan cost #2459 buy subutex without prescription #2466 thyroxine online #2467 mebendazole for sale #2468 ivermectin over the counter #2469 viagra online ordering #2474 fucidin cream over the counter ireland #2476 cheapest price on calcium carbonate methane methanol dimethyl ether #2477 how long does viagra last #2479 purchase pletal work #2483 comparateur_prix_cialis_france #2484 prednisone 10mg dose pack #2485 cialis preis #2486 primitine mist inhalers #2488 levitra professional cheapest #2494 viagra paypal accepted #2505 buy frumil #2507 copegus over the counter to get #2510 viagrasamplesonline #2512 viagra 6 free samples #2514 viagra canada winnipeg #2515 thebestonlinepharmacy #2517 buy trimix from canada #2522 tramadol 50mg tab #2527 disgrasil approved by fda #2531 prograf lowest price #2532 pliva propranolol #2533 4natural herbs for erections #2535 nitrofurantoin delivered overnight #2538 fluconazole no script #2541 cialis online sr #2550 where can i buy cheap propecia #2557 cialis prices in the united states #2572 imuran cheapest price hcl #2576 is it illegal to buy antibiotics online #2578 cheap rx #2585 cialis 5mg avaliable on line purchase #2588 cialis pro online with out presciption #2590 sublingual medication list #2592 generic clonidine uses #2595 tramadol mexican pharmacy #2599 how many viagra can i take #2601 is global pharmacy canada legitimate #2608 where can i buy tetracycline ointment #2612 cost of nexium without insurance #2613 buy azithromycin 1000 mg online #2616 hq canadiand meds #2617 natural fertility pills for twins #2619 shelf life of generac viagra #2625 how to make viagra at home for men #2628 does cialis daily work #2629 can u buy doxycycline over counter #2633 buy cheap retin-a online #2635 order alli on line #2637 on line sales of viagra #2641 cialis gelltabs on line #2644 viagra next day delivery calgary #2648 buy toradol legal #2652 europe pharmacy online #2657 where to buy tamoxifen in u.s. #2660 canandian cialis for sale #2669 buy amantadine #2677 buy viagra legally online #2682 buy antabuse online using a mastercard #2683 buspar sale on line #2690 dexone pour grossir #2692 vermox bulk buy #2696 pramipexole #2698 forzest tadalafil canada #2701 generic viagra spain #2702 cialis 5mg rezeptfrei #2703 buy cheap protonix japan #2712 buy levitra plus #2715 discount no prescription pharmacy #2717 lifta tadalafil #2727 how can i get casodex long does #2728 nizoral #2734 apcalis online #2736 how long is viagra good for #2741 buy unisom quality #2752 holland and barrett #2754 trazodone generic brand #2764 girls viagra #2776 buy mexiletine #2777 super viarga cheap #2778 brand name cialis in hong kong #2782 buy meds on line #2785 levitra 40 mg best price #2788 original cialis uk #2795 buy viagra online #2804 buy cheap viagra india #2805 best places to buy chlomid #2806 lopid online cheap vintage #2809 seroxat #2810 blood pressure medication #2812 how many mg does cialis come in #2820 brand cialis nl #2822 maxifort zimax sildenafil #2823 buy non generic kamagra #2826 cialis professional discount #2827 order abilify without a prescription #2828 usa research chemicals #2834 on line us pharmacy #2835 ciallis black uk #2844 cialis sri lanka #2845 north american cialis #2849 glucophage overnightdeliveryno rx #2850 generic mircette reviews #2851 order aricept online reviews #2854 can i take 4 cialis 5 mg #2859 retin a no script #2860 prednisone for sale #2865 cheapest vipps viagra #2866 glipizide without a perscription #2867 prozac to buy online in uk #2870 allegra d online #2872 metformin tablets for sale #2877 dulcolax sale cuanto #2881 tadalafil 5mg buy online india #2885 peux t on acheter du cialis en espagne #2899 mentat syrup #2900 my canadian pharmacy review #2903 sildenafil prilocaine topical ointment #2904 best price on cialis online #2905 viagra pricing #2914 the chepest viagra #2918 dapoxetine and cialis #2919 fast shipping cialis daily #2920 buy cialis asia #2925 alli shopping #2926 viagra maintain erection #2932 cialis and levitra #2939 duprost online #2941 viagra vendors #2943 pilex hemoroidi #2946 fluox force #2949 buy lithium pill without prescription #2958 nitroglycerin tablets for sale #2960 hydrochlorothiazide pills #2961 generic motrin than over the counter #2962 purchase antibiotics online #2963 can you snort buspirone #2965 stats #2969 canadian retailers of metformin #2972 how long can i use ventolin #2978 most trusted viagra sites #2984 methotrexate prescriptions news #2986 cheapest price on tinidazole lyme #2990 terbinafine pills buy no prescription #2993 order propecia online in canada #3005 levitra in pakistan #3010 efectos secundarios del medformin #3017 40 pills for 99.00 #3018 prednisone buy without rx #3022 order brand name viagra online #3027 viagra in california #3029 cialis brand name online #3030 on line pharmacy france #3032 where can i purchase indinavir australia #3038 algodones mexico purple pharmacies #3040 orlistat in colorado co doctor #3041 norlevo #3045 pharmacy online med #3046 viagra hindi #3048 does cvs have generic viagra #3057 how can i get gyne lotrimin over the counter #3059 can serophene b bought over the counter #3060 buy canadian metformin #3065 levitra generico en mexico #3066 forum_cialis_en_pharmacie #3070 finasteride propecia 1mg #3071 levitra sales #3075 how to get prednisone #3078 discounted viagra for sale #3080 pedir-cialis-por-correo.htm #3086 can you buy generic viagra in the us #3087 trental 500 or 1000 #3090 cialis usa #3092 levitra samples overnight #3095 amoxil canada online #3096 valtrex generic #3097 buy aricept francisco #3102 discount on cialis #3104 viagra rezeptpflichtig deutschland #3106 viagra gel capsules #3119 buy flomax online europe #3131 tadacip order online #3132 tadalafil dosage instructions #3134 viagra purcgase mastercard #3138 red viagra cialis #3150 where can i purchase finpecia to order #3152 how can i get ralista tablets #3154 erec sildenafil 100mg #3159 buy drugs from canada with paypal #3160 buy luvox xr #3162 healthyman radio phone number #3165 buy clomid steroid online uk #3171 search,http,cearna,porn,stars,take,v... #3175 chat room - canada drugs #3178 xenistat vs xenical #3180 compare viagra canadian costs #3181 viagra online canadian #3192 penicillin online #3195 order cialis yugoslavia #3199 elavil without rx online pharmacy #3202 fluoxetine buy online over the counter #3207 advair discus without rx #3210 comprar viagra online sem receita #3212 female sex tablet name in india #3214 lasix no rx needed overnight delivery #3215 viagra without prescriptions usa #3216 shop lady era information #3222 where to buy accutane online #3224 ordering zyprexa #3231 ophthacare non perscription contacts #3233 indian pharmacies lantis solostar #3235 where to buy viagra for men #3237 buy cheap nizoral tablets uk #3240 buy fluoxetine uk #3242 cialis insurance online #3245 cheapest ed meds #3250 online pharmacy no scripts #3251 how to use himcolin gel in hindi #3253 renova online india #3256 sale 40 mg cialis #3265 les hommes etait quoi avant #3266 cialis not working for me #3272 buy inderal overnight delivery #3276 cialis 2.5 mg from canada #3278 promethazine tablets 25 mg #3280 canadian cialis without prescription #3281 z pack no prescription online #3289 speman online cheap watches #3298 clomiphene for sale #3302 buy fosamax online ireland #3306 free samples of viagra #3309 where can i purchase atarax counter #3310 cialis sample packs #3313 order cialis brand online canada #3317 wholesale generic antabuse side effects #3319 getting viagra #3320 prednisone dosage for poison ivy #3322 how can i get nootropil quickly does #3324 rhinocort cheapest price hotels #3332 buspar sold online #3338 orabet #3340 wholesale generic kamagra price #3346 cvs std pills #3347 swissmedico #3349 20 mg vs 40 mg cialis #3351 ordering flagyl by mail #3355 comprar cialis en miami #3356 comprare viagra senza ricetta milano #3360 zovirax tablets no prescription #3365 cheap research chemicals usa #3369 xenical ordering numbers #3378 viagra brand 100mg #3384 generic cialis for daily use #3387 how often can i take dramamine while pregnant #3395 buy doxycycline without prescription #3404 where to buy furosemide from europe #3406 canada ian pharmacy #3408 xenical orlistat buy online uk #3413 buy viagara in nuremberg #3414 where to buy precose thailand #3415 cheap captopril 50 mg paypal #3418 renapril #3421 how to use viagra tablets in urdu #3423 serevent over the counter for dogs #3427 zocor online cheap from canada #3428 viagra sale in japan #3429 where to buy rogaine in nyc #3434 best all natural viagra #3441 levaquin online #3448 no prescription generic viagra online #3452 viagra for women problems #3457 robaxin 750 mg online no prescription #3460 donde puedo comprar viagra #3461 online pharmacy australia free delivery #3464 around world pharmacy review #3476 viagra tablets uk #3489 turkish viagra #3490 cialis coupons for walgreens #3503 walgreens viagra substitute #3505 tretionin with out a perscription #3507 viagra purchase on line no rx #3508 overdosing on trazodone #3511 thyrox 200 #3513 buy nitroglycerin cream #3514 thyroxine medication online #3518 discount v gel cream #3519 cialis from canadian pharmacy online #3521 buy prevacid long #3522 cheaper than cialis #3527 viagra generico barato #3540 buy tranexamic acid online prescription #3544 orlistat in greece #3546 low cost vardenafil #3549 generic benadryl at walmart #3555 discount gyne lotrimin bv #3560 verified viagra retailers #3562 domperidom without perscription #3563 uk research chemicals clomid #3574 where to buy ventolin jarabe #3576 antabuse without prescription #3581 amerimedrx review #3582 sexpill #3584 diflucan italiano #3586 cheap viagra 100mg canada #3592 where to buy xalatan cheap #3594 sale priligy online #3595 viagra prescriptions over internet #3599 norvasc 10mg #3601 no rx mirtazapine 30 mg antidepressants #3608 bupropion online cheap australia #3615 online pharmacy cod #3627 wholesale generic propecia online #3628 viagra 100mg price without rx #3629 does viagra make you bigger #3630 buy amatriptyline #3632 rogaine #3638 is rxrelief card legitimate #3643 buy domperidone online #3644 medrol online cheap #3645 how can i get bystolic pronounce #3646 generic celebrex india #3648 online chemist usa #3649 best web sites for viagra #3650 canadian pharmacies selling viagra #3667 clomid fast shipping #3672 irish sildenafil sites #3673 orlistat 120mg #3675 stieva a canada #3677 buy pirbuterol without prescription #3680 malegra dxt #3683 doxycycline no prescription uk #3684 lopressor #3689 buy femara online #3693 lasix no script #3694 best place to buy cytotec online #3696 shop menosan reviews #3700 decadron lowest price online #3702 himalaya him colin human rub #3703 where can i purchase actonel bula #3705 discount prazosin lek #3707 buy z pak in usa #3708 flagyl online mastercard #3709 can u snort promethazine #3715 purchase bactroban zamiennik #3720 viagra made in usa #3728 buy stendra #3732 best pill shop #3746 zithromax 250 mg side effects #3749 rogaine buy online bestellen #3751 buy liquid clomid #3756 levitra fast delivery #3757 men's meds online #3763 viagra with bpay #3765 buy ventolin no prescription #3766 where to buy zocor kuala lumpur #3770 online canada pharmacy no prescription #3772 organic pomegranate extract #3786 buy propecia in netherlands #3795 cialis 60mg #3803 accutane sale a prescription #3812 strattera kullananlar #3814 best price genuine cialis #3817 levitra in usa #3818 medomycin #3821 viagra senza carta di credito #3822 nexium free samples #3825 discount cialis online overnight #3829 buy erection pack #3833 citalopram 20 mg for sale #3840 azithromycin dosage chart #3843 united pharmacies uk ltd #3848 wholesale generic benzac online #3850 online pharmacy that takes paypal #3851 propecia no prescription uk #3859 buy synthroid mexico #3863 canadian pharmacy generic abilify #3870 online canadian pharmacy #3878 danazol cheapest price philippines #3881 xanax #3886 levitra canada pharmacy online #3890 buy estradiol no rx usa #3893 viagra and cialis ordering in canada #3898 buy micronase online order #3901 bestpriceonpropecia #3902 search rhine pharmacy #3910 rhine, inc. #3911 orlistat diet medication #3912 where to buy sinemet in europe #3916 cialis precio #3920 penegra 100 #3927 order fluexotine online #3931 clinodine order without prescription #3939 canadian pharmacy 24 hr #3940 where to buy tofranil vidal #3943 natural supplement loc:br #3949 how to buy diclofenac sodium #3953 buy cheap cialis site #3957 viagra online china to china #3958 want buy nolvadex #3962 buy claravis online #3967 cialis_generika_deutschland_bestellen #3968 acivir lowest price dt #3971 buy cialis in indonesia 171 #3972 erlamycetin chloramphenicol #3977 medrol dose pack 4 mg no rx #3979 kwikmed inc #3980 dostinex dose to stop lactation #3982 buy lexapro online uk #3992 sublingual sildenafil tabs #4001 how much is crestor without insurance #4005 apodefil sildenafil 50 mg #4008 india cialis online #4009 mexican lisinopril hctz 20 25 #4016 generic viagra usa pharmacy #4018 how to get a free trial of viagra #4023 diazide #4027 pedidos de viagra #4035 cataflam cost #4040 safe warfarin without prescription #4041 acheter du kamagra #4048 cialas viagra for sale canada #4052 professional cialis #4054 silagra 100 mg tablets in america #4055 paroxetina on demand #4061 long term side effects trazodone #4066 sildenafil from china #4076 diclofenac cheap pillz #4079 discount penegra dosage #4082 where can i buy haldol #4083 canadian no prescription viagra #4084 where can i purchase xeloda dogs #4085 buy prozac online canadian pharmacy #4086 shop glucophage vidal #4091 buy cheap micardis bula #4097 buy cialis online paypal #4101 colchicine 0.5mg #4102 vytorin coupon #4106 keftab lowest price mobile #4120 shoppers drug mart sell viagra #4124 does 5mg cialis get you hard #4129 barbie naked #4141 seroquel non perscription lenses #4144 clomid to buy in uk #4148 healthmedicalcare #4149 mexican pharmacy viagra #4151 discount nexium 40mg #4157 frases de futbol femenino #4160 treat chlamydia and gonorrhea #4161 buy viagra australia #4164 cost of accutane with insurance #4166 dailey generic cialis canada #4177 authentic synthroid #4180 viagra online cheap overnight shipping #4197 healthy man advertised on the radio #4198 order cephalexin for dogs online #4204 buy amoxil bd #4205 vivelle-dot #4219 buy olanzapine uk #4233 discount 0.25 tretinolin cream #4236 accutane claim with depression #4237 mononitrate isosorbide 40 mg buy online #4238 depression test #4241 medicine without prescription in canada #4243 buy levothyroxine 88 mcg #4252 aurochem canada pharmacy online #4254 clonazepam without script #4262 fml forte sale ni“os #4267 il viagra puo essere mutuabile #4283 retail online brand ed meds #4285 viagra delivery uk #4289 cialis for women free sample #4292 how can i get calcium carbonate quarry #4295 silagra paypal #4296 cialis for performance anxiety #4302 552 free albuterol inhaler samples #4303 where does ginseng grow in pennsylvania #4304 doxycycline cheapest price retail #4308 famvir buy online kopen #4310 tiger viagra #4311 amsa fast orlistat side effects #4312 buy nonpersciption peractin #4313 cheapest price on advair medco #4314 buy cipro online discreetly #4316 cialis thailand #4319 cialis pills online #4320 generic viagra 100mg #4321 finpecia cipla buy onlain #4325 120mg erectile tablets #4328 canadian pharmacy without prescritption #4341 can you get acyclovir over the counter #4344 solupred augmentin #4353 canidian pharmacys on creigs list #4354 108 buy cialis online using echeck #4356 cialis daily 5 mg price #4361 general pharmacy levitra #4367 cialis sales rayh health care #4376 viagra costa rico pay with pay pal #4377 colchicine online no perscription cheap #4381 doxycycline and lactic acid bacillus... #4384 usa online overnight pharmacy #4386 adalat retard uk sale #4394 cheap nimotop uses #4401 no prescription venlafaxine #4402 obat nexium #4403 cheap erectile dysfunction drugs #4409 chinese herbal viagra jia yi jian #4412 donde puedo comprar misoprostol en usa #4413 prix du cialis #4414 buy antibiotics online canada #4416 viagra buy buy in dubai #4428 prescription drugs without a script #4433 how can i get aricept quick does #4437 best diet plan #4440 cheapest place to buy herpes rx #4441 viagra tablets available in chennai #4442 sildenafil aurochem uses #4452 where to buy toradol veterinary #4453 pharmacy support group cialis #4454 quick delivery cialiss sales #4460 wholesale generic valtrex have #4461 viagra order by phone #4465 ketoconazole without prescription #4467 kamagra in pakistan #4478 vigorex 50 #4482 how can i get serophene valor #4485 powerpill #4486 indian pharmacy #4487 buy seroflo online #4491 how can i get rogaine on facial hair #4493 rayh health care cialis #4494 cafergot tablets no rx #4496 clomid success rate by age #4500 best company for cialis soft #4502 levitra on line #4505 paraxin 250 side effects recovery #4506 purchase viagra pe #4512 viagra's head office in toronto canada #4516 zithromax online order mg #4517 canada pharmacy online propecia #4519 www.cialiscanada.ca #4526 synthroid order #4527 viagra soft 20mg #4528 costa rica pharmacies no prescription #4531 canadian pharmacy singulair cvs #4538 propecia international shipping #4540 buy orlistat 120mg online in uk #4541 zovirax ointment #4544 canadian viagra on line fda approved #4546 cialis, viagra l?vitra #4547 cefa tabs without prescription #4548 365 online pharmacy #4549 order blue viagra frim usa to uk #4550 minoxidil in ethiopia #4562 nosipren #4564 levitra by mail #4574 order zetia online buying #4575 bystolic online order food #4577 order viramune online australia #4583 buy metformin online somotrphoine #4584 arimidex for men #4585 acyclovir capsules #4586 where can i buy viagra legally #4587 imetrex without prescrition #4590 best viagra tablets name #4591 prometrium online without prescription #4593 how much is propecia at pharmacy #4599 buy lincocin online pharmacy #4600 appetite stimulant #4601 wholesale generic doxycycline brand name #4602 vardenafil ohne rezept #4603 rhine inc. viagra #4605 how to make homemade viagra #4614 nisoprostol aborta #4617 kamagra 100mg oral jelly #4620 where to buy ascorbic acid #4626 cialis 100 mg online no prescription #4628 erection pictures with viagra #4631 long lasting cialis #4635 prednisone without prescriptions #4638 buy zofran online #4644 where to buy xeloda montreal #4649 buy dutas online order #4653 buy codeine promethazine cough syrup #4654 buy fluconazole from india #4657 super viagara #4658 florinef non perscription inhaler #4662 lowest price for online fharmacy #4668 tadarise #4670 canigetviagraindibai #4677 cialis cheap india #4680 generic propecia reviews #4681 buy levothyroxine 50mcg mastercard #4682 is nexium available over the counter #4683 no persciption silagra #4685 bay levrita from usa #4687 nizoral pills #4689 buying viagra using paypal #4690 tetracycline for fish #4693 prednisolone canadian pharmacy #4703 buy one viagra pill #4705 where to buy lipitor atorvastatin #4708 viagra , cialis , levitra-generic #4710 tulsi lowest price ark #4713 online pharmacy shipping to xanada #4715 paxil on the internet #4725 can u buy tetracycline #4726 buy cheap rosuvastatin the uk #4733 where to buy estrace the counter #4743 buy buspirone online u.k #4746 canada pharmacy mail order #4753 buying clonidine in united states #4755 canadian pharmacy 247 #4758 buy clonidine online no rx #4759 aciphex without a prescription #4764 celebrex online cheap for sale #4768 to purchase cialis in australia #4772 metformin and gliclazide together #4776 cheap zaditor target #4780 neurontin 100mg #4785 real viagra no prescription #4789 amoxil #4790 canadian pharmacy forum #4791 erythromycin from mexico #4792 clomid canada no prescription #4795 nonprescription orlistat #4809 buy vpxl #4810 cheap antibiotics canada #4825 best canadian pharmacy #4833 generic name of zyprexa #4835 canada pharmacy without script #4837 how can i get endep long to work #4840 best canadian mail order pharmacies #4845 how to buy protonix fron canada #4850 cialis trusted tabs #4851 enhancement drug #4854 order adalat lok #4857 buy prozac #4861 topamax high how much does it take #4862 cheap kamagra paypal uk #4869 how to make sildenafil citrate #4872 stieva-a #4877 how to use cytotec 200mg for abortion #4884 pharmacyrx1 #4886 how much does a... #4892 viagra prof... #4899 allopurinol lowest price dose #4909 how to buy pfizer viagra pills online #4914 viagra online sicuro #4916 buy doxycyclene cambodia #4917 precio de cialis en mexico #4918 is pharmacy rx one legitimate #4920 prednisone for dogs 20 mg #4921 where can i buy propecia cheap #4924 potenzmittel #4925 does the viagra you buy online work #4931 buy viagra online in us #4932 buy amoxicillin without prescription #4939 is betnovate sold otc in uk #4947 buy flagyl 500 mg with no script #4948 how hyaluronic acid is made #4951 penicillin without prescription #4959 advair diskus coupon #4962 viagra 25 mg price india #4964 seroquel over the counter equivalent #4969 best cialis deals #4974 cardura online #4980 how can i get dramamine help with motion sickness #4983 10 mg propanol online overnight #4987 buy advair diskus #4992 cialis to buy mail order #4995 cheap cialis sale online #4997 sinoemet for sale canada #4999 online canadian ed meds #5006 comprar viagra espana paypal #5016 betnovate online #5021 who is online pharmacy usa website #5022 where can i purchase omnicef to order #5033 where i can buy cialis #5036 rx4 com pharmacy #5038 sildenafil citrate online uk #5041 my pham tenamyd #5043 cheaper rx #5057 list of over the counter antacid #5061 para que sirve glucofage #5066 captopril #5075 cialis no rx #5085 over the counter motilium #5086 levitra sale #5091 domperidone rx canada #5092 domperidone no rx #5098 40somethinglilly #5099 normal cost sex tablet in india #5100 canadian pharmacy vipps approved #5108 amoxicillin online canada #5111 non perscriptin tizanidine #5123 generic viagra 100mg price #5128 cosco doxycycline price #5132 accutane express shipping #5138 tigerfil 100 mg #5144 viagra depoxetine #5146 cheap viagra super active 100mg 274 #5149 acquisto sicuro viagra online #5156 pilex cijena u bih #5157 crestor rosuvastatin 10mg price #5161 buy online sildenafil pharmacy germany #5164 augmentin duo syrup dosage for children #5166 canadianpharmacyxenical 120mg #5168 legitimate canadian pharmacy #5170 cheapest price on bupropion hcl xl 150 mg #5171 antibiotics #5172 generic viagra usa delivery #5173 inderal sale canada #5174 cheap levitra #5178 robaxin buy online #5183 nolvadex before and after #5189 apnapaktv #5193 non prescription viagra in usa #5194 wholesale generic nexium release date #5197 can you take viagra daily #5199 buy canadian viagra online #5202 levlen #5210 genuine combivent no prescription #5211 valacyclovir 500 mg tablets #5213 www canadian pharcharmy online #5215 metoprolol no prescription #5217 cialis no prescription usa #5218 where to buy isoniazid mexico #5219 comprare il viagra online #5220 tadalafil cialis 5mg #5239 fish tetracycline capsules #5242 dramamine cheapest price jumperoo #5243 online doctor prescriptions xanax #5247 how can i get brahmi take #5252 my escrow drugs #5257 advair online no prescription #5258 prednisone 21 pack directions #5260 order non prescription drugs online #5262 order atarax tablets #5267 bentyl ordering #5270 articulo 79 #5271 female viagra in canada #5272 synthroid 125 without prescription #5281 voltaren and erection #5284 doxycycline for dogs medication #5288 viagra tablet information in hindi #5291 buy thyroxine online #5297 cialis daily use vs viagra #5299 how can i get nexium give #5300 viagra super active plus review #5303 wholesale generic lisinopril for lipitor #5306 wholesale generic augmentin chewable #5307 cialis 800mg reviews #5311 cost of roaccutane #5312 best india perscription drugs #5313 where can i purchase arava in toronto #5315 viagara 40 for 99 #5317 when will alli be in stores again #5319 pfizer viagra 100mg us only #5321 tenormin buy online pharmacy #5322 dopareel #5327 buy ciprofloxacin 500mg online #5328 propranolol on line #5330 pill identifier pictures vicodin #5331 best generic viagra in uk #5339 nizagara oval #5345 evista online cheap avon #5351 azithromycin online #5353 canada pharmacy no trial #5357 zilmax side effects #5359 healthy man cialis #5362 where can i purchase malegra fxt #5363 buying levitra with paypal #5368 acivir cheapest price where #5370 irish pharmacies online #5377 viagrapfizerbrand #5379 the pharmacy express reviews #5382 fanegada #5389 cialis lilly icos #5392 how danazol works #5412 albendazole online cheap tablets #5422 where can i purchase pletal counter #5424 medicine online purchase #5425 canadian pills online #5430 discount cialis 60 mg #5431 cheap viagra in united states #5432 ropinerole no prescription #5435 viagra distributors #5440 next day viagra delivery #5442 singulair cannot afford #5443 buy subutex online #5445 prednisone without. prescription #5447 cialis 800mg #5452 much does viagra cost walgreens #5453 coupons for viagra #5455 realistic lighting load order skyrim #5456 gold viagra #5467 female viagra samples #5468 purchase prednisone w not prescription #5471 cheap kamagra supplier review #5472 where to buy brand cialis #5480 elifemeds #5482 where can i purchase aspirin is used #5483 modafinil uk no prescription #5489 generic atrovent reaction #5491 men's health viagra special #5493 online birth control no prescription #5499 buy antabuse #5502 viagra for men in dubai #5506 viagra pro online #5510 cilalis for cheap #5511 online doctor prescription adderall #5512 lexapro without prescription canada #5513 frusemide orders #5516 buy synthroid online canada #5518 canada pharmacy antabuse discontinued #5529 chloramphenicol eye drops over the counter uk #5531 how many viagra can you take at once #5535 where to buy penicillin vk online? #5546 cialis generic shipping #5554 how do i take metoclopramide #5555 b2 agonistas ereccion #5556 how can i get deltasone quit #5561 actavis cough syrup uk #5567 cephalexin for dogs no prescription #5568 comprar finasteride generico #5572 selling cytotec #5575 levaquin india buy #5578 nizagra #5584 prednisone 5 mg buy on line #5588 cytotec 200mg #5590 diflucan (fluconazole) #5596 cheap antibiotics online review #5601 where can you buy hoodia pills #5602 what is azithromycin prescribed for #5603 super active viagra 100mg india #5612 bupropion lowest price sr 150 mg #5616 levothyroxine online canada #5619 ed shop cialis #5620 usa online pharmacy #5622 cialis online canada paypal 58 #5623 antibiotics online overnight #5627 cheapest price on doxycycline nhs #5634 fluconazole 150 milligrams #5636 generic lariam uk #5641 how can i get motrin pm to overdose #5643 best drugstore makeup #5648 augmentin sale injectable #5650 canada drugs no prescription inhalers #5657 aspirin low price testosterone #5661 cheapest price on finax xlri #5668 furosemide ohne rezept bestellen #5669 street value of cymbalta 60 mg #5671 buy letrozole 2.5 no prescription #5672 ceo bank of america #5674 purchase viagra cheap #5675 amantadine online cheap watches #5676 trazodone low price blood sugar #5678 how to get viagra over the counter #5680 buy prednisone dog #5686 buy adult toys with echeck #5697 saw palmetto online order new zealand #5704 online pharm tech degree #5707 antabuse for sale #5712 cost of alprazolam without insurance #5719 flagyl antibiotic online ordering no rx #5720 sarafem and weight gain #5721 accutanedelyveri #5722 orlistat online order generic #5723 generic bupropion hcl xl reviews #5725 copegus over the counter can you buy #5729 lisinopril hctz online no prescription #5740 kamini sildenafil oral jelly #5744 no prescretion my canada pharmecy #5750 cipro from canada #5759 alli 120mg #5762 accutane roaccutane #5767 achat de viagra au quebec #5768 acquisto viagra san marino #5770 viagra first class mail #5771 diflucan compare prices #5777 free erection pill sample #5779 donde puedo encontrar lacson #5780 xenical works great #5784 cialis en ligne port gratuit #5790 cheapest price on keppra cvs #5793 ed meds online that use pay pale #5794 tadacip cipla india #5795 acheter driptane en ligne #5797 cheapest 5mg cialis #5802 cialis cheapest price uk #5803 clomiphene citrate shop #5808 buy paxil online no prescription #5811 levitra price walmart #5812 para que sirve metronidazole 500mg #5814 buy metronidazole 500mg #5820 20mg levitra india #5826 slimex online order food #5838 cheapest viagra available #5840 i want to order prevacid #5843 buy cephalexin capsule 500mg #5844 buy proscar ireland #5847 average price of 100 mg viagra #5851 100 mg lasix from canada #5852 generic inderal any good #5857 low cost sildenfil citrate #5862 pai espanca filho #5863 purchase propanlol #5864 where to buy zantac the counter in australia #5866 vegetal vigra ebay #5870 do walmart sell viagra #5872 novidex low price high qulalty #5876 tac dung thuoc medrol 16mg #5880 hytrin sale qld #5881 400mg flagyl medicine #5882 where can i buy nizoral shampoo #5883 cialis giornaliero acquisto #5885 allopurinol 300mg canadian #5888 vimax #5889 januvia is developing in india #5890 how much does doxycycline 100mg cost #5892 prednisone over the counter drug #5893 levitra from india #5895 discount 10 mg cialis #5896 costco pharmacy prices #5897 obatmeloxicam #5902 propecia deals #5906 dutasteride vs finasteride #5915 viagra discount pharmacy #5924 septilin sale #5926 prednisone cat absorbed #5927 aygestin sale #5929 does generic viagra work forum #5931 how can i get rocaltrol know if #5939 himcolin how to use video #5940 canadian pharmacy viagra professional #5941 buy cheap copegus online canada #5947 cheapest kamagra oral jelly #5951 nizoral cream boots #5954 malegra fxt plus pharmacy #5956 actos non perscription green contacts #5961 benadryl over the counter uk #5962 order prazosin by mail #5967 obat grafazol #5975 blue steel erection pills #5976 when will alli be sold again #5981 thyroxine without prescription #5983 buy reductil online #5985 farmacias online en canada #5987 real viagra without a script #5989 forzest tadalafil for sale #5990 buy viagra online uk forum #5991 alli reviews 2012 #5992 generic finasteride #5996