geriforte online without prescription cymbalta side effects sweating list of tesco stores selling requip lansoprazole 30 mg price cheap rogaine 20 pills prevacid solutab 30 mg price average age take viagra generic oxytrol usa pharmacy can you get micardis over the counter cost comparison cialis versus viagra buy sildenafil citrate online from mexico revia medication on line moduretic online from canada can order dutas canada amitriptyline without a prescription amaryl without a script mobic pills shop keftab pills online in the uk indocin dose for acute gout tcm american ginseng benefits ordering rogaine 2 on line haldol order on web purchase ponstel in us what is the medicine depakote used for is it safe to order suhagra furosemide without prescription canada bystolic pills blood pressure buy tretinoin 0 025 boots avapro next day lantus drugstore com pricing buy flucazole with a mastercard yasmin daji miss india 1966 zentel without script comprar caverta original how long does it take for aricept to take effect enhanced vegetal vigra how to buy diprosone in london lotrel online usa no prescription lopid discounts codes disulfiram reaction metronidazole alcohol lipitor lawsuit settlement yasmin reviews viagra original purpose mexican pharmacy order zofran medicine aciphex is generic augmentin available in usa over counter bactroban substitute what does prograf cost can you get anastrozolo buy etabus without rx pharmacy schools in canada no pcat donde comprar viagra en lima peru tinidazole from protozoa tenormin uk buy remeron soltab wiki monotonically increasing function birth control pills pravachol order tenormin 25 mg dipyridamole overnight shipping cheap promethazine lowest price buy sominex tablets canada cabaser mg order trial erection packs 3 canadian source where can i buy avodart online without a prescription can you only get raciper on prescription etodolac 5mg tablets voltaren 25mg tablets side effects best place to buy bentyl in mexico buy clomifene low cheap price albendazole online canada fast delivery metronidazole online legally levitra woldwide shipping atorlip 5 without a prescription from canada can i get lioresal best generic hytrin sites buy tamoxifen online nolvadex ezetimibe side effects cancer how much is doxycycline cost buy effexor xr online india no prescription bactroban pomada precio mexico robaxin online meds bystolic from usa serevent medication guide prometrium costco dramamine online from uk florinef canada fougera clotrimazole and betamethasone dipropionate cream usp 1 0.05 lowest priced adalat zovirax cream coupons beconase aq us companies only sale aleve buy cheap fluoxetine asacol over the counter canada buy over the counter antivert online mentax generic equivalent what does zoloft comprar tadapox original en madrid duetact pharmacy prices list can you take zoloft daily how much does cialis daily use cost pharmacy zestril side effects men buy childrens motrin cold how to order famvir cymbalta for daily use canada dilantin medication side effects canada viagra over the counter can viagra be used to lower blood pressure buy flagyl er greece prednisolone without prescription medication norvasc shortage atorlip 5 canada overnight delivery obelit women buy better than vistaril national socialist movement history is it illegal to order viagra from canada endep reviews warafin mg mexico list non prescription anti inflammatory drugs prednisone over the counter uk purchasing retino a cream 0,05 online overnight prices aricept purchase erexor buy on line aripiprazola dosage instructions xenical generic india movalis pill shortage low price frusemide uk generic viagra sales lioresal medicines.ie buy didronel tablets online purchase trandate on line in mexico boots pharmacy ireland offers where to buy coversyl without a prescription best online pharmacy review no prescription motilium norovirus purchase brand amoxil in usa overseas pharmacy no prescription artane buy isotretin new zealand online generic protonix for sale on line evista tablets from buy buy accutane 40 mg online prescription can buy motilium online order amoxicilina on line uk cialis brand name sale cheap doksazosin lek with prescription generic for accutane cost best place to buy stediril in uk lamisil pills medication naprosyn medication overnight delivery aleve online wellbutrin experiences buy micronase online india no prescription lanoxin low dose birth control can you get high off sertraline hcl 100mg orlistat over the counter canada drugs online generic atarax doxi 1 canada online no prescription acquisto snovitra super power sicuro online zestril ordering no prescription over the counter medicine alti doxycycline baclofen tablets 40mg mircette on line in the canada order prednisona online no prescription with a mastercard isotretinoin order online is there a viagra for women where to buy zanaflex with amex legal buy geriforte online canada toprol xl where can i buy it brahmi rasayana medicine medrol dosepak uses medication order acivir pills from mexico without prescription when to take viagra for women suprax canada price buy valtrex bulk amaryl cause weight gain acheter prednisolone en ligne buy remeron discount buy uroxatral bulk cialis and avodart noroxin canada pharmacy slimex 100mg buy discount buspar from usa comprar beta val original en madrid beconase aq tablets price thyroxin pas cher compare prices minocin cialis online 2 day shipping imipramine tofranil bedwetting buy antara xr without prescription is prednisone an anabolic steroid florinef usa order accuran on line canada benadryl pill shortage pharmacy equivalency exam canada ordering stieva a usa onde comprar synthroid where to bupropion discount levoxyl otc olanzapine pharmacy coupons what is citalopram mg used to treat purchase alli on line in mexico xenical generic price lisinopril side effects after long term use viagra for sale in nz loading dose of digoxin in atrial fibrillation propranolol 80 mg sr capsules generic fucidin no prescription is mail order inderal safe prescription abana pills order doxycycline prescription online plavix dosage in cats american amoxicilina metformin 850 mg tablet prostate cancer drug finasteride lisinopril best online non prescription pharmacy can i order rumalaya no prescription in the usa pharmacy that sells suprax overnight generic buy metoclopramide online buy cardura without a prescription from canadian pharmacy overnight pharmacy revatio buy lantus in ireland erythromycin pregnancy acne ordering real viagra online generic paypal donate link doxycycline dose for treatment of chlamydia can i buy isoniazid in canada endep drug in uk pharmacy detrol shopping parlodel no script blopress comprare tinidazolum without a prescription from mexico cheapest place to buy provera viagra and alcohol baclofene alcool effets secondaires propecia canada online best online pharmacy generic cafergot headache from nitroglycerin purchase viagra on line in usa what is the generic drug for prilosec safe buy pulmicort online buy terramycin no prescription seroflo inhaler composition clomid cycle ovulation calculator generic stromectol cialis professional weight gain thyrox without a prescription from india where to buy zydis online india medrol online prescription phd scholarships pharmacy europe online arjuna overnight delivery best place to buy advair in usa liposafe tablets uses best site to buy compazine iui success rates with clomid and low sperm count order generic dulcolax diovan over the counter drugs atrovent drugs online purchases order triamterene overnight cheap genuine digoxin online order erexin v tablets prevacid non perscription countries ventolin malaysia pharmacy buy generic bactrim order bupron sr online generic elavil united states what is roaccutan can i take 2 zyrtec pills can you buy toprol xl medicine metoprolol do i need a prescription for indinavir viagra cialis canadian divya ashwagandha churna price in india fastest finax uk delivery geriforte syrup pill shortage frumil on line in the uk how to order diovan order zestril online canada buy warafin online from usa can you buy retino a cream 0,025 over the counter in germany buy synthroid 100 mcg purchase beta val on line in australia best site get elocon prednisone maximum dosage buy danazol 100mg online purchase generic voltaren discount confido from usa nymphomax overnight pharmacy bentyl pricing is there an over the counter medicine similar to celebrex buy remeron with no script anafranil canada companies only ordering metronidazole buy calandiva where to buy cefadroxil drugs online dutasterid to purchase without a prescription mexican pharmacy no prescription probalan natural antibiotics garlic can you buy asthma inhalers over the counter australia what does glyset buy phenergan capsules buy amantadine online amazon what is flagyl 500 mg used to treat furosemide online pharmacy uk maxalt next day atorlip 10 generic india minocycline 100mg uses order levitra super active from usa without prescription buy zyprexa online mexico no prescription pill rx health azitromicina products a good web page to buy yasmin with no script cymbalta discount card lilly estrace dosage cream tulasi overnight pharmacy erexin v side effects uk free coupon for zithromax cheap tizanidina sale uk over the counter zantac for children eurax lotion cost discount almetec from usa buy lotensin cheap order imitrex on line canada order salvent from mexico without prescription danazol medicine can we trust dilantin online priligy mg canada movalis online without prescription purchase celebrex usa ibuprofen and paracetamol for fever levitra usa no prescription dutasterid generic 2013 drugs cheapest place to buy roaccutane discount moduretic mg frumil online ordering where do i acai in usa suprax cost viagra usage world levothyroxine dosage too low licensed pharmacy voltaren terramycin ophthalmic ointment reviews american frusemide what is medrol dosepak 4 mg med cab claravis salvent online from usa safe ampicilina no precription buy female cialis hong kong v gel next day delivery buy flagyl er online from australia vente de tricor au quebec paroxetine from usa pharmacy nutone med cab did anybody order viagra online cheapest unisom tablets uk biaxin pharmacy coupons tretinoin 0,025 usa sale buy fucidin pills in the uk buy lady era mg online advair diskus dosage too high hydrocodone without a prescription no codeine promethazine cough syrup buy online can i order ampicillin online low dose amitriptyline anxiety effects ordering low dose cardura torsemide for sale philippines risperdal pills online in the mexico effexor xr 150 mg prices fasigyne drugstore.com sinequan generic for alphagan p generic equivalent non prescription prozac pilex maximum dosage cialis lilly uk liv 52 medication liv 52 with prescription delta cortef pas cher thyrox without a perscription aprovel tablets lasilix tablets uses keftab buy india toradol medication dose generic cialis in canada where to buy amlodipin with visa what is the classification for cardura ed packs without a prescription where can i get kamagra in london ditropan xl package insert bactrim ds side effects nausea bula do micardis 40 mg order weight gain periactin where to purchase inderal buy female cialis from canada mail order prescriptions aetna zantac for sale philippines buy allopurinol tablets australia is it legal to buy prescription drugs from europe online ampicilina overnight delivery purchase vagifem on line in australia get gabapentine toronto cipro india travel increasing clomid dosage bad benadryl online forum prescription cheapest reviews on extendaquin buy coversyl plus online cleocin capsules dosage proventil no script buy flomax in ireland orlistatum doctors online coversyl delivery female viagra online bestellen is diflucan available without a prescription how to use flovent inhaler with spacer buy arjuna online without prescription med cab triamterene snovitra super power online bestellen metronidazole contraindication is viagra professional a prescription drug what is lioresal drugs can you get high off gabapentin buy adalat pills in the us pfizer allegra cheap generic suprax baclofen 50mg tablets purchase diclofenac gel on line in australia floxin pill shortage female viagra suppositories buy buy nizoral overseas valtrex 20mg tab zyprexa price 75mg aspirin free delivery trileptal with no rx indocin lowest price actonel sales ordering pyridium usa where can i buy passion rx in canada low cost kamagr and viagra buy cabergoline research chemical us pharmacy online nitrofurantoin detrol wanted online review us pharmacy online bupropion side effects of discontinued use of zoloft best price for real clonidine lincocin costco can buy trandate online prilosec pill shop discount code celadrin capsules buy cheap rumalaya clonidine weight gain side effect what does phenergan generic drug altace india pharmacy quetiapinum pills buy bupropion buy india best place to buy baridium online generic diflucan online pharmacy revatio to buy in australia estradiol blood test ivf parlodel price buy lotrel 40 mg testosterone therapy for women side effects ordering salvent mexico safe actoplus met no precription tadapox from india almetec generic uk flucazole uk brand name best place to buy relafen in uk genuine maxalt best price best place to buy ovral l in mexico proscar uk companies only levaquin lawsuit settlement amounts famvir 250 mg buy rogaine 2 boots pharmacy janumet without a prescription from uk buy viagra uk pharmacy buy imitrex with a mastercard buy albendazole 40 etodolac uk online prevacid recall 2012 buy lozol online canada and lamisil acheter viagra sans ordonnance quebec tadalafil tabletes best site to buy aloprim diclofenac canada sale lexapro daily use reviews where to buy extendaquin online canada cialis super active drug canadian pharmacy atacand drug oversea paxil lawsuit in canada withdrawal from paxil headache zestoretic over counter uk buy relafen uk generic pills for sominex femara results forum best place to buy thyroxin in canada digoxin legal us voltaren tablets over the counter uk to buy v gel in uk what is the cost of generic femara purchase calan on line in the uk what is the maximum dose for celebrex buy amitriptyline cheap advair diskus to buy in the usa without a prescription buy actos online usa canadian pharmacy online duetact order midamor 120 mg order lopressor from australia without prescription tadapox online order buy cheap metoclopramide cymbalta to buy in the usa without a prescription purchasing tretinoin 0,05 online keflex noprescrition needed uk online pharmacy paroxetine overnight shipping prescription order descargar el libro culturismo sin tonterias gratis etodolac in italia aristocort ointment 1 remeron from usa eurax online in us very cheap sertralina where can i buy trimethoprim tablets 800mg cardura on line in the canada buy evista mg online where coumadin oral buying prescription drugs online uk order carbozyne on line uk buy generic topamax online with prescription cheap rhinocort buy online what is azithromycin tablets 250 mg used for pharmacy generic online can i buy topamax online roaccutane for sale uk wellbutrin echeck plendil ships from india exelon online overnight shipping triamcinolone side effects women generic levoxyl switzerland genuine robaxin 100mg valtrex dosage for cold sores 500 mg suppliers of flunil in us female cialis noprescrition needed usa online pharmacy baridium with no perscription rumalaya gel no rx best price for real tretinoin 0,05 cheapest ephedraxin tablets uk isoniazid order canada mail order generic seasonique cozaar for sale uk online gabapentine overnight delivery levitra coupon 2012 order non generic diamox where could i buy amantadine without prescription safe place order ortho tri cyclen comprar diclofenac gel online purchase glucotrol xl on line in canada over the counter promethazine with codeine syrup amlodipinbesilat cheap mexico pharmacy western drug midamor where to buy topamax with amex cheap levitra no prescription man vs food stay healthy generic lasix without prescription cheap zithromax uk order confido pills can i get premarin carbozyne india sale cheapest pharmacy to buy a z pack order allegra d canada online order medazole on line mexico best prices for genuine viagra online low cost viagra in u.s.a best place to buy prandin in usa buy artane online from australia generic prograf switzerland levaquin on line in the india flomax dose for renal colic frusemide price india how can i make viagra work better cost effectiveness of rosuvastatin disulfiramum without prescription pills buy cardura canada clomid tamoxifen hcg pct discount estradiol valerate from canada uk buy eltroxin without prescription what is sticky content seroquel from china the chepest anteovin arava from china canada drugs propecia tinidazolum online mexico diclofenac misoprostol arthrotec donde comprar ciproterona what drug category is nizoral minocycline cost cheap fluss 40 sale uk seroflo where to purchase i want to pay some suprax como comprar levaquin zovirax on line in the india side effects of citalopram hbr 10 mg buy dipyridamole paypal accepted viagra patent expiration extension calan to buy in the usa without a prescription micardis 50mg tablets buy generic oratane online with prescription sumycin buy online ireland buy diakof mg online buy digoxin next day best price malegra fxt fast procardia deleviery rumalaya liniment legal in england seroquel tablets 200mg identify original cialis buy lasilix without prescription how much does wellbutrin generic cost canadian pharmacy zentel order aloprim from uk without prescription buy anastrozolo tablets us get etabus las vegas cheap alesse india licensed pharmacy floxin where to buy viagra jelly online mexico purchase lexapro in uk where to buy serevent without a prescription what is depo provera used for deltasone without prescrip buy doxazosin discount carafate online ordering is emsam available in canada zyloprim online no prescription tretinoin 0 025 no prescription canada generic pills for venlor how to get prandin drug cleocin gel india no prescription tramadol without prescriptions overnight discount flovent from usa best price for real bupropionum buy desyrel for daily use emsam purchase in canada no prescription coreg prices cvs purchase tadapox on line in uk where to buy brand viagra online without rx confido uk pharmacy where do i buy dilantin what types of sinemet are there the chepest cialis overnight pharmacy valtrex prescription liquid cephalexin review sominex online from uk best site for ampicilina where can i purchase orlistar zofran fast usa diarex birth control online uk amoxiline from australia buy acivir pills drugstore prescription metformin hcl rxlist retino a cream 0,025 usa pharmacy zetia 10 mg cost buy exelon online with mastercard get amitriptyline las vegas citalopram on the internet buy blopress without a script what does flonase look like fluticasone nasal what is meloxicam for dogs wellbutrin sr in canada prograf lowest price order parlodel uk pharmacy z pack antibiotic alcohol which uk site to buy zestril lisinopril 10 mg tablet lup generic drug micardis hct buy estro500 australia uk buy cialis super active without prescription accutane without a prescription from mexico atacand online in usa generic finasteride cost buy generic alphagan p eye drops augmentin price target korean red ginseng dose tizanidinum where to get betapace from europe how to import prinivil buy canada no prescription for sumycin menosan online forum purchase cialis 20mg australia purchase mobic in us side effects of allegra where to buy baclofen without a prescription buy olistat online no prescription usa co diovan 160 25 side effects diabetes erectile dysfunction viagra tetracycline over the counter for cats gabapentin high 100mg cheapest price for keppra cheap coumadin myambutol pills online in the canada tamsulozin canada prescription como comprar cephalexin compazine online australia buy speman mg buy coversyl with best weight loss pills for men in india where to buy accuran with echeck buy effexor xr pills in the mexico generic cystone switzerland medications to avoid when taking coumadin buying viagra using paypal generic levitra 20mg lowest prices buy cheap orlistat using pay pal cialis without prescription best place buy crestor viagra wikipedia italiano duetact over the counter india lamisilate generic uk buy aldactone boots pharmacy buy brand starlix legal buy zitromax online canada mevacor from australia best place to buy promethazine in uk ginseng 1000 cefadroxil to purchase without a prescription coversyl buy uk how to take hydrochlorothiazide mg zanaflex and birth control pills ordering acnetane kamagra chewable canada head office sustiva reviews buyers of malegra fxt canada order clavamox on line india tamoxifen store salbutamol guaifenesin side effects triamterene without a prescription from australia prednisolone tablets what are they for viagra na allegro medrol dose pack without prescription buy over the counter renagel online lopressor looking for what is seroquel used for and what are the side effects buying zanaflex online elavil buy without liquid valtrex review tamsulosin otc uk tramadol dosage for back pain tamoxifen malaysia pharmacy atarax pricing pariet supplier in uk viagra 25 mg price wigraine drug class curacne online in usa recommended benadryl dose for dogs sertralina mexico companies only zovirax drug classification cialis discount coupon pill rx health order toprol xl products prilosec maximum daily dosage why has elavil been discontinued cheap brand viagra online what can you use over the counter that is like flagyl obelit from mexico acyclovir 800 mg decadron medication side effects discount minipress otc alesse cheap price drugs similar to mentax generic tinidazolum uk paypal ortho cyclen on line in the usa generic substitute for valtrex order diprosone online no prescription with a visa buy orlistat online no prescription canada what is cymbalta for fibromyalgia pill rx health order cipralex products discount avodart from usa lozol shelf life what is flagyl used for in women pharmacy has best price differin robaxin canada companies only purchase tegretol in usa uk version of artane ondansetrona refills order generic midamor does viagra work on women atacand discount voucher valtrex without rx buy metrogel online no prescription usa buy compazine online no prescription uk altace pas cher italie order alli diet pills online allegra prices target purchase estrace canada list of tesco stores selling midamor best online mexican pharmacies lasix generic wikipedia drugs buy naprosyn bulk how safe are generic drugs from india import is generic aldactone available in usa ketoconazole lotion usage what are the side effects of zoloft 50 mg van you buy steroids mexican pharmacies indian pharmacy brahmi best drugstore diet pills buy levothroid cheap buy zanaflex online with no prescription canadian ephedraxin tablet how can i get promethazine w codeine vc baclofen birth control online uk digoxin overnight shipping cheap finasteride 5mg uk paracetamol metocarbamol 350 buy over the counter purchase viagra ashwagandha in the uk roxithromycin pills buy buy prinivil pills in the india clomifene for men sale in uk where to buy propecia with visa fluoxetine hcl 20mg capsules can you buy rumalaya liniment over the counter siberian ginseng plants for sale generic drug tegretol xr can you buy viagra online australia elocon mg uk allopurinol without subscription furosemide to buy in the usa without a prescription side effects of long term use of furosemide mexico pharmacies online that sell silagra order generic aceon buy lasix online without a prescription buy generic cialis mastercard orlistar where can i buy diovan 80 mg price what is generic viagra online pyridium 100 mg para que sirve triamcinolone acetonide cream usp 0 1 5 low price yasmin uk buy generic curacne online generic protonix doesnt work buy toradol injection himplasia from canada aspirin sales worldwide order movalis uk pharmacy order lasilix online without rx levothroid online coupon code mexico pharmacies online that sell tinidazole order neurontin 300 mg requip drug canadian pharmacy best dose cialis take brand advair diskus over counter what is sinemet 25 100 what is serevent pills used for does cipro affect birth control pills buy online generic order albenza where can i get vantin pills lisinopril costco order flunil online no presctiption buy viagra sublingual next day generic trial erection packs 2 for sale on line xenical noprescrition needed canada online pharmacy arimidex cheap india pharmacy buy tamoxifen citrate australia pharmacy store aciclovir suspension 100 mg buy beta blockers online anxiety online generic lasuna enhancement drugs metformin dosage maximum dose ciplox tablets buy nitroglycerin tablets prices indian pharmacy prednisone ephedraxin usa no prescription generic pills for augmentin buy cialis soft astrailia is viagra the new recreational drug of choice antabuse medicine what drug class is capoten cost of tinidazole without insurance pharmacy mexico premarin best place buy prazosin pct aleve pct buy us pharmacies online that sell amoxycillin buy retin a gel 0,1 tablets india fluoxetina with paypal payment can you buy animal antibiotics buy zebeta pills in the mexico discount c ratioph of canada baridium generic india buy levitra super active tablets australia almetec canada predalone canada online no prescription discount coumadin from canada dutasterid uk no prescription renagel 20 mg prednisona mg usa anafranil discounts codes cheap naprosyn free delivery zoloft drug in usa pharmacy novo digoxin where can i buy it dyazide online uk is generic viagra sublingual available in usa trandate without a prescription from india what is bactrim ds tablets used for ampicillin injectable msds what class of medication is januvia can you buy generic toprol xl metoprolol buy abilify quick motrin drugstore com pricing buy prometrium australia inderal drug classification albendazole 20mg tab buy chloroquine visa order flovent online no prescription with a visa haldol brands india cheap actos us cheap genuine amoxycillin online buy cialis cheaply super viagra canada ventolin hfa discontinued order floxin online no prescription with a mastercard trileptal medication for seizures clomid 100mg and iui success rumalaya forte us pharmacy sumatriptan no prescription orlistato canada sale starlix sales flucazole tablets aviane 28 drug canadian pharmacy cystone for kidney stones reviews cozaar 50 mg tablets oristal side effects long term use menosan shoppers drug mart clomid uk sales amantadine 100mg capsules used best epivir hbv prices 50mg doxycycline for acne clomid without a perscription hydrochlorothiazide pills online in the australia acai berry recommended daily dosage viagra super active to buy in australia where do i zebeta in usa better than cardura estrace 40 mg dose buy generic innopran xl online with prescription ordering diprosone india cheap delta cortef pills buy ciprofloxacina online india no prescription risperdal without prescriptions metformin overdose death glucotrol over the counter australia trental australia pharmacy buy bystolic mg online for buy protonix online australia no prescription cytotec online order etopan xl etodolac tablets viagara stotre usa aristocort uk pharmacy why has lopressor been discontinued is generic ginseng effective finpecia pills buy online ceftin refills risperdal canadian medications without prescription billig sildenafil citrate online kaufen himplasia meds no prescripion levitra sale canada can you buy revatio online buy seroflo without rx health canada cymbalta betoptic pill shortage aciclovir on line in the mexico tamsulosin spc emc safe to buy generic brafix from usa where to buy testosterone cream for men prednisone 20mg treatment buy midamor with no script buy cheap trimox cheap moduretic free delivery endep coupons acne breakouts after accutane cipralex uk buying zertalin in manchester how much do cytotec pills cost buy keflex tablets uk spironolactone side effects weight loss motilium generic wikipedia drugs tetracycline over the counter walgreens diclofenac suppositories sale fitness pill drug store purchase kamagra oral jelly on line in australia retino a cream shoppers drug mart ventolin salbutamol tablet fluconazole 50mg for dogs zentel pret suspensie isoniazid online pharmacy uk cost of cialis super active over the counter medicine that acts as deltasone nexium with no rx cytotec india ceftin drug in canada pharmacy oestrogel pricing where to buy viagra in united states where do i ginseng in mexico watch online match ind vs pak viagra jelly canada drug store dapoxetine price list in india retin a micro gel for wrinkles atrovent for men sale in uk clonidine 0.3 mg no prescription i want to pay some voveran sr buy zydis online pharmacy buy lasilix pills in the canada doxycycline where to purchase where to buy coreg ointment buy risperdal in singapore cheap lamisil uk order prednisona on line usa quiero comprar alli how to buy avodart in australia cytotec online purchase lisinopril buy no prescription lov cost carbozyne zyban como usar order tenormin on line canada cheap bupron sr 40 mg veterinary pharmacies america inc over the counter medicine that acts as digoxin zyprexa online usa renova no rx eldepryl india pharmacy thyrox reviews for men lotrisone to buy in australia buy alli weight loss aid refill almetec canada prescription can you get plendil comprar lipothin online grifulvin v birth control online mexico trandate wanted online review generic levitra vardenafil villamartin golf where can i buy liv 52 online without a prescription where to buy inderal ointment order beconase aq pill buy cardura online without a prescription buy janumet australia buy tetracycline ointment drugstore purchase olanzapine in us how long does it take for vermox to work on pinworms can i make cytotec brand amoxil canada head office lowest price albenza glucovance suppositories buy uk pharmacies online that sell estrace innopran xl order online medazole generic name purchase thyrox lowest price order crestor 10mg overnight levitra super active for sale australia ondansetrona generic wikipedia drugs mexico pharmacies online that sell aygestin lamictal canada drug store online medicine store in chennai purchase antivert mg buy serevent online safely aleve for sale philippines buy obagi tretinoin uk where can i purchase lukol buy coreg paypal accepted cost of retin a gel 0,1 without insurance what is korean red ginseng extract used for demadex pill shortage anastrozolo prix en pharmacie en france buspar to buy in the canada without a prescription panax ginseng 100 mg where can i get a cialis prescription terbinafine cream clozaril tablets price is generic wellbutrin sr available in usa where can i buy estrofem amoxycillin online australia caprysin buy uk costco pharmacy micronase price cheap hytrin buy online order mevacor online canada cheap online per pill buy clomid sumycin drugstore com pricing discount frusemide from usa generic diovan safe vasotec online shipping name brand zofran online eurax for purchase without a prescription buy finpecia online pharmacy lexapro canada head office meclizine use in dogs where can i get ciprofloxacina from ebay buyer wants to pay by check ciprofloxacin milk products lexapro drug in canada pharmacy cheap cytotec buy prednisone 10mg tablets uses clomid ovulation calculator menstrual cycle medrol online usa no prescription lexapro 5mg weight gain keppra ordering online pharmacy viagra kostenlos testen new mexico pharmacy laws prograf on line ginseng without a script buy cialis no prescription australia order weight gain elavil cheap diamox sale uk how to treat gonorrhea and chlamydia naturally demadex without a prescription from us kamagra now co uk kamagra tablets female cialis by mail order where do i orlistat in australia is mail order combivent safe allegra cost in canada purchase adalat 6 pharmacy is there a drug comparative to lioresal order v gel online canada nitrofurantoin to buy uk how much is arimidex tablets v gel lawsuit buying cephalexin in manchester alfumet fluconazol viagra women available india did generic astelin become available cheap lotrisone free delivery voveran sr cheap india pharmacy buy augmentin pills in the australia relafen fast mexico phone in order for ortho tri cyclen online pharmacy reviews diazepam order cozaar no rx canadian pharmacy cleocin next day shipping oestrogel lawsuit colospa without a prescription over the counter medicine luvox arjuna on line in the uk tadalafila bula ashwagandha pills zetia canadian online overnight pharmacy order strattera rx which is stronger levitra or viagra side effects of stopping wellbutrin sr femara use in men discount levitra professional otc uroxatral italiano order ortho cyclen rx lansoprazol to buy in england suppliers of compazine in us sale lamisilate can you get cholestoplex side effects of long term usage of zoloft buy furosemide generic valtrex order capoten on line no script zofran express canada gasex online forum levothroid birth control online mexico zitromax mg buy can you only get lukol on prescription can order voltaren online ampicillin australia pharmacy cheap canadian bupropionum no prescription online pharmacy uk depakote claravis birth control online canada ropinirole tablets amantadine canadian pharmacy buy zyprexa online india no prescription where to buy tegretol with visa buy fucidin bulk aarp medicare rx plan prior authorization form india malegra fxt price half price inderal buy cephalexin online overnight delivery propecia dealer ny cephalexin without prescription miami doxycycline hyclate acne treatment can you buy mycelex g biaxin generic walmart buy nolvadex tablets us safe to buy generic premarin from uk side effects of acai olistat usa no prescription buy micronase tablets us zyrtec vs claritin ingredients what are the side effects of getting off abilify buy rumalaya 100 nitrofurantoin discount no prescription buy thyroxine lamictal dosage for anxiety cheap requip free delivery nymphomax pharmacy order can you buy bupron online content management system comparison gabapentin weight gain common zyvox pill shortage orlistat lesofat side effects can you only get kelnor on prescription ims top drug sales what is movalis made of buy cheap amoxil 500mg compare prices cialis how to import live fish to australia how much does walgreens pay is generic cordarone available in usa albendazole over the counter buy online view topic buy seasonique online from mexico fexofenadine tablets used xenical alli fda valaciclovir birth control online india buy trazodone no prescription fast delivery prix du cialis 20mg lotrisone online ordering diclofenac overnight pharmacy genuine furosemide 100mg cabgolin buy australia doxycycline hyclate 100 mg capsules flunil online from usa genuine aceon 100mg us online pharmacy no prescription diltiazem compazine overnight delivery clopidogrelum suppositories buy ampicillin usa pharmacy purchase abilify 20 mg licensed order silagra online no prescription with a amex buy adalat generic purchase proventil on line in usa drug rabeprazole side effects annual sales of lipitor lexapro prices australia buy florinef with a mastercard i pill depakote website what does bactroban ointment do suhagra pills online in the australia buy online generic aceon what is the dosage for prevacid mometasone nasal spray generic how to order mentat ds syrup online viagra store in mumbai cheap roaccutane 40 mg online generic prednisona no prescription cost of nexium in usa torsemide pills online in the mexico vpxl online from canada arimidex prices buy lasix australia seroquel 50 mg street price tamoxifen over the counter flagyl er perth australia atorlip 5 mg buy sertraline reviews uk serevent canada pharmacy betapace with no rx furosemida mexico amlodipinbesilat shop net buy glucophage overseas diarex medication carbozyne cost in canada buy abilify online canada drugs cialis generico mexico df order accuran online no prescription with a visa tricor share price iii purchase generic zithromax maxalt from india tetracycline for discount what is zedd tablets where can i get some viagra from buy prednisona online without a prescription where to buy pravachol online canada trusted site to buy viagra can i buy tizanidinum in canada fluoxetine not generic generic cialis jelly safe where to buy torsemide mg aciclovir visa long term side effects of almetec cheap acivir pills mg buy aricept online no prescription us medrol dosepak no rx how long does levitra take to take effect vermox online in uk canadian alli cheap pharmacy pfizer indian generics how to order movalis is avalide available on line in canada purchase celexa in uk pharmacies buy allegra online accutane buy without buy cialis online no prescription us provera canada drug store albuterol mg order betapace prices cvs clomid ovulation calculatoruk calcium carbonate online pharmacy uk cheapest price evista buy claritin 15mg online can you buy zebeta approved get prescription drugs without rx generic pills for bupropionum levitra professional online in canada where to buy orlistar without a prescription discount viagra professional mg ordering dostinex order neurontin prescription propranolol for purchase alli coupons printable 2012 purchase celapram mg where to get gyne lotrimin pct revatio with no perscription how to purchase pariet online can i order levothyroid online ginette 35 online pay paypal how to get levitra professional in australia purchase norvasc 5mg can you buy levitra plus in ireland viagra generic generic from paxil buy prilosec hong kong free or low cost eulexin where can i get pyridium online forum order alavert overnight delivery ordering medrol dosepak on line prednisone prices dogs dipyridamole uk no prescription brand cialis online india geriforte pharmacy order best place to buy duprost in uk retin a generic 0.1 gel avodart 20 mg speman dose generic emsam united states cilest online purchase buy luvox pills in the mexico buyers of fluoxetina canada disulfiramum generic usa calan 100mg tablet reglan 10 mg ivp viagra sales in canada etodolac prescription online order geriforte syrup uk buy can you get cytotec tinidazole buy online us atarax hydroxyzine hcl 25mg himcocid daily use reviews buy kamagra with paypal uk buy confido perth australia canadian drug company celadrin quickest cleocin better where can i buy otomax mg where do i brand cialis in uk pain pills online hydrocodone get betoptic toronto what infections does cleocin treat combivent how to buy canadian celebrex lawsuit pharmacies in cash cheap chloramphenicol can i get motilium how much is alli at costco amoxiline discount buy cialis super active mg cost of entocort ec generic betoptic paypal yasmin order online no prescription buy maxalt pills in the canada what is the correct dosage of aleve cipralex india pharmacy zyvox in canada alternative drugs to metformin thyroid medication list buy coversyl online without a prescription pill rx health order artane products chlamydia home test boots increasing lexapro dose symptoms renagel from india estradiol valerate fda approved to buy without prescription zoloft dosage for ocd thyroxine uk no prescription arzomicin usa cvs prices crestor medicine interactions generic risperdal uk domperidone without prescription grand order calanthe buy cephalexin hong kong vente de brand advair diskus au quebec cheap depakote no prescription prescription medicine for cystic acne generic prinivil usa pharmacy side effects of augmentin in pregnancy cheap robaxin pills voltaren spray australia buy nootropil online australia no prescription online pharmacy calan triamterene meds no prescripion buy amaryl in india online zoloft online with out prescription triamterene side effects cough medication technician training online phone in order for movalis best place to buy lotensin in uk what is amitriptyline tablets buy cabaser online from mexico how much does qsymia cost canada order cephalexin generic pills for pamelor tadalis sx prescription only what drug category is vytorin decadron 100mg no prescription valtrex sale cialis uk paypal triamterene online in canada colospa prices usa tretinoin 0 025 cost in canada no script aldactone mg medco mail order meds buy rocaltrol usa promethazine dosage chart zovirax pills online in the mexico tadalafil online canadian pharmacy how long after drinking to take antabuse use himcocid coupon online toprol xl from europe can order cymbalta canada zyban drug class otomax medication side effects of yasmin 21 day brahmi barato lamisilate from canada without rx noble drugs review real propecia results buy buspar 15mg online overseas pharmacy no prescription viagra sublingual como usar motilium cheap viagra gold exelon corporation india zyloprim india no prescription what does femara treat side effects of mentat himalaya minocycline trusted online drug stores in canada buy over the counter orlistar online effexor xr canada online no prescription erythromycin tablets bp 250 mg spc orlistat generico dosis cvs pharmacy crestor ic cefadroxil side effects zantac syrup pediatric dose emsam with no rx buy movalis online cheap where can i buy delta cortef mg kamagra online ordering cialis usage quotidien is zetia in generic form buy innopran xl in singapore safe to buy generic predalone from uk lotrel mg tablet schulferien bayer 2012 paroxetine shoppers drug mart purchasing diovan online best price lexapro what is diclofenac made of renova over the counter usa mail order generic flucazole safe buy orlistar online online pamelor purchase cost of zofran vs phenergan best price for real hydrea midamor suppositories buy actos for sale usa carafate online order kroger pharmacy coupon new prescription zyvox birth control online us colospa india pharmacy buy delta cortef online usa motrin daily use reviews bupron phone orders canadian drugs without prescription needed safe seasonique no prescription buy zanaflex online reviews cephalexin 40 mg dose aripiprazola online pay paypal levitra soft brand pills for sale plavix over counter uk where purchase dostinex non prescription fincar pharmacy vasotec birth control online uk price increase voltaren buy unisom next day furosemide 40mg tab buy mexican medications online zovirax ointment 5 acyclovir buy danazol 50 can you order female viagra buy female viagra without a subscription fosamax with american express atarax drug oversea fluticanose without subscription what is the medication hydrochlorothiazide for glucovance buy mexico ordering fluss 40 india buy liquid viagra online safe to buy generic zedd from canada ibuprofen 400 mg dose buy prednisolona canada order benemid cheap levaquin medicine online alesse medication pregnancy ethinyl estradiol is it safe to order trental proventil drug class lov cost lamisil can youtube buy levitra super active in ireland online pill store buy floxin 100 buy misoprostol online uk most reliable place to buy venlor online buy isotretin online overnight delivery cialis voucher trial erection packs 2 canadian online buy sumycin with visa glucotrol xl mg no prescription delivery online diclofenac overnight buy allopurinol online drugstore getting citalopram off the internet is it illegal to buy prednisone online novo digoxin medication can you buy real viagra online diflucan thrush nipples voveran sr to buy in england canadian tadalis retino a cream 0,05 no script generic drugs from india safe cheap starlix pills shop maxalt online where to buy prednisolone online mexico get female viagra las vegas walmart 4 dollar list atorvastatin where to buy cheap generic actonel methotrexate 2.5 mg tablet price how to order demadex online yaz pills online in the mexico ginseng doctors online best generic suhagra review bactrim 100mg buy acquisto caverta sicuro online duetact india companies only zyrtec without prescription buy brand omnicef ciprofloxacina from india thyroxin drug class kamagra chewable generic reviews etabus for sale brand viagra generic canada crestor uk nhs generic indinavir usa pharmacy does motrin 800 cause weight gain buy toprol xl online from mexico buyoral nolvadex order doxazosin cardura blood
Szukaj

środa, 26 listopad 2014
Strona główna arrow Czarnobyl


Czarnobyl PDF Drukuj E-mail
Dodał wtorek
środa, 16 marzec 2005

Miasto

Mapa Ukrainy
Mapa Ukrainy
Czarnobyl, Czernobyl, miasto w północnej części Ukrainy, na północ od Kijowa, przy ujściu Prypeci do Zbiornika Kijowskiego, przy granicy z Białorusią. 14 tys. mieszkańców (1986), po awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej ludność ewakuowano.

Historia: wzmiankowane 1193, wchodziło w skład Księstwa Kijowskiego. Od XIV w. należało do Litwy, 1569 wcielone do Korony, własność królewska. W XVI w. rozwijało się jako centrum handlowe, położone przy szlakach wodnych. Od 1566 należało do rotmistrza królewskiego i starosty orszańskiego Filona Kmity, zw. Czarnobylskim, następnie do rodu Sapiehów, od poł. XVIII w. do Chodkiewiczów. Podupadło w XVII w. podczas powstania B. Chmielnickiego. Od 1793 pod zaborem rosyjskim. 1922-1991 w Ukraińskiej SRR. Prawa miejskie 1941. Od 1991 w granicach niepodległej Ukrainy.

Wstęp

Czarnobyl jest często nazywany "największą katastrofą spowodowaną przez człowieka". Określenie to jest słuszne, jeżeli chodzi o powszechny lęk, jakiego w okresie pokoju nigdy jeszcze nie doświadczyliśmy. Jednak pod innymi względami ta katastrofa była daleka od "największej". Na przykład, emisja jodu-131 z czarnobylskiego reaktora była 180 razy mniejsza niż z wybuchów jądrowych przeprowadzonych w rekordowym 1962 roku, a liczba zgonów (41) i ciężkich obrażeń (203) blednie wobec innych katastrof w XX wieku. Warto zwrócić uwagę, że w czterech najsławniejszych katastrofach zapisanych trwale w pamięci społecznej (Windscale, Seveso, Three Mile Island i Czarnobyl) żniwo śmierci było najmniejsze.

Czarnobyl był z pewnością największą w historii katastrofą psychologiczną, która swym zasięgiem wielokrotnie przekroczyła nawet sławny strach przed końcem świata w czasie Pierwszego Millenium. W przeciwieństwie do irracjonalnych zachowań społecznych w latach, kiedy - jak pisze Słowacki -

Nadchodził wielki ów Rok Tysiącowy
Który narody jak gwiazdy odmienia,

lęk czarnobylski nie ograniczył się do krajów chrześcijańskich, lecz rozszedł się po całym świecie i opanował niemal każdego: publiczność, media, polityków, uczonych, a nawet profesjonalistów ochrony radiologicznej.

Ten współczesny strach nie był krótki, jak sprzed wieków. Po dziesięciu latach nadal wpływa na emocje, decyzje a nawet zdrowie wielkiej liczby ludzi. Jednym z czynników napędzającym czarnobylskie lęki, a nawet ogólnie radiofobię, jest - paradoksalnie - doskonałość współczesnej ochrony radiologicznej i systemów monitoringu promieniowania.

Elektrownia po awarii
Elektrownia po awarii
W roku 1986 wszyscy wierzyli, że nawet najmniejsza dawka promieniowania, bliska zerowej, powoduje powstawanie nowotworów. Paradygmat ten jest administracyjnym założeniem przyjętym w roku 1959 dla ochrony radiologicznej stosunkowo małej grupy ludzi zawodowo narażonych na promieniowanie jonizujące. Założenie to jest najważniejszym źródłem czarnobylskich obaw i ich trwałości. Obecnie jest ono poddawane krytyce, nagromadzono bowiem wiele danych epidemiologicznych i eksperymentalnych wskazujących na jego fałszywość. Hipotetyczne uratowanie jednego życia ludzkiego przez wprowadzenie do amerykańskiej energetyki jądrowej przepisów opartych na tym paradygmacie kosztuje 2.5 mld dolarów. Natomiast koszt szczepień ochronnych przeciw dyfterii, krztuścowi i odrze naprawdę ratujących życie wynosi w Trzecim Świecie 50-100 dolarów na osobę. Ale na takie szczepienia chronicznie brakuje pieniędzy.

Okazuje się, że małe dawki promieniowania, podobne do naturalnych, i większe niż czarnobylskie dawki w Polsce, przedłużają życie, poprawiają odporność na choroby zakaźne i zmniejszają śmiertelność nowotworową. Stwierdzono to m.in. wśród tej części ludności Hiroszimy i Nagasaki, która została napromieniona małymi dawkami w czasie ataku atomowego. Występowanie zjawiska dobroczynnych skutków małych dawek promieniowania potwierdził UNSCEAR - Komitet Naukowy Narodów Zjednoczonych ds. Skutków Promieniowania Atomowego, największy międzynarodowy autorytet w dziedzinie badań radiacyjnych. Przejdźmy wreszcie do przebiegu pierwszych dni w Polsce po katastrofie w Czarnobylu.

26 KWIETNIA 1986 ROKU

O godzinie 1:23 w nocy, 26 kwietnia 1986 roku, reaktor w Czarnobylu zaczął się topić. Przyczyną był błąd człowieka i wady konstrukcyjne reaktora tego typu. Tamtej fatalnej nocy pracownicy elektrowni przeprowadzali doświadczenie, które miało polegać na stopniowym zmniejszaniu mocy reaktora. Aby się powiodło, wyłączono większość automatycznych systemów zabezpieczeń. Reaktory typu czarnobylskiego RBMK-1000 mają jednak tę wielką wadę, że są niestabilne, gdy pracują z małą mocą. W pewnym momencie reakcja zachodząca w reaktorze wymknęła się spod kontroli, a na włączenie systemów zabezpieczających było już za późno. Ilość wytwarzanej energii była tak duża, że zaczęły się palić pewne elementy konstrukcyjne reaktora. I tutaj dały o sobie znać wady konstrukcyjne. Wewnątrz reaktora znajdowało się 1500 ton łatwo palnego grafitu. I to on wywołał pożar i wybuch chemiczny. Wtedy w Polsce nie istniała energetyka jądrowa ani żadne plany na wypadek takiej katastrofy. Nikt nie spodziewał się wówczas, aby awaria w cywilnym zakładzie jądrowym w jakimś kraju europejskim wymagała działań władz polskich dla ochrony ludności. Nawiasem mówiąc, jak się wiele lat później okazało, w żadnym z tych państw nie istniały plany przeciwdziałania skutkom podobnych katastrof. Lokalne plany awaryjne dla reaktorów w Świerku oraz plany obrony cywilnej na wypadek wojny jądrowej okazały się zupełnie nieprzydatne w sytuacji katastrofy czarnobylskiej.

Mieliśmy jednak dobrze zorganizowaną i wyszkoloną Służbę Pomiarów Skażeń Promieniotwórczych (SPSP), czyli krajowy system monitoringu radiacyjnego, koordynowaną przez Centralne Laboratorium Ochrony Radiologicznej (CLOR) w Warszawie. W jej skład wchodziło wtedy około 140 placówek pomiarowych rozmieszczonych mniej więcej równomiernie w całej Polsce. W CLOR były dwie stacje poboru wielkich mas powietrza do mierzenia śladowych zawartości pyłów promieniotwórczych w atmosferze, unikalne w Europie, umożliwiające szybką analizę składu izotopowego skażeń i określenie ich źródła. CLOR był jedyną w Europie placówką, która miała możliwość mierzenia skażeń przestrzeni powietrznej państwa, na wszystkich wysokościach troposferycznych i w dolnej stratosferze.

System SPSP stworzono z myślą o obronie cywilnej w przypadku ataku jądrowego. Jednak spełnił on dobrze swe najważniejsze zadanie: wcześnie wykrył i zidentyfikował zagrożenie czarnobylskie. Wykorzystaliśmy doświadczenie zdobyte w ciągu wielu lat monitorowania skażeń po próbach jądrowych, a także w czasie ćwiczeń i prac badawczych nad wojną jądrową prowadzonych przez Państwową Agencję Atomistyki i CLOR. Niedostatkiem SPSP był brak bezpośredniej łączności z centralnym ośrodkiem władzy politycznej i administracyjnej, która powinna podjąć szybkie decyzje dotyczące milionów ludzi w całym kraju.

Wojskowy system wykrywania skażeń promieniotwórczych, podobnie jak we wszystkich innych krajach, był dostosowany do znacznie większych poziomów radiacji po ataku jądrowym. Przyrządy radiometryczne służb wojskowych okazały się w sytuacji katastrofy czarnobylskiej zbyt mało czułe. Podczas nocnego spotkania 29 kwietnia w Komitecie Centralnym PZPR, szef Obrony Cywilnej Kraju, wiceminister obrony narodowej gen. Tadeusz Tuczapski stwierdził, że nie ma żadnych skażeń, bo gdyby były, to Obrona Cywilna by je wykryła. Jednak nie wykryła ani w Polsce, ani nigdzie w Europie. W ciągu następnych kilku tygodni Obrona Cywilna przedstawiała specjalnie powołanej Komisji Rządowej wyniki swoich pomiarów. Różniły się one całkowicie od wyników monitoringu SPSP i nie były wiarygodne. Z tego powodu nie zostały opublikowane w Raporcie Komisji Rządowej, wydanym w czerwcu 1986 roku.

Pierwsza fala skażonego powietrza dotarła nad Polskę prawdopodobnie około północy 27/28 kwietnia, a wykryto ją w kilka godzin później. W samym Czarnobylu, emisja z płonącego reaktora uległa już wtedy znacznemu zmniejszeniu. Emisja malała dalej aż do 3 maja, kiedy to zaczął się jej ponowny gwałtowny wzrost. Ta druga emisja, większa niż 27 kwietnia, nastąpiła wskutek przebicia się stopionego rdzenia reaktora do znajdujących się poniżej pomieszczeń wypełnionych wodą. Chmura z tej drugiej wielkiej emisji szczęśliwie ominęła Polskę i skierowała się na południe Europy. 1 maja w Polsce zaczął się gwałtowny spadek skażeń powietrza, lecz nie gruntu, paszy, mleka itd. O tym co działo się w czarnobylskim reaktorze, jakie były fluktuacje emisji radioizotopów (np. gwałtowny jej wzrost 3 maja) i lokalne kierunki rozchodzenia się, ani polskie władze ani specjaliści nie otrzymali ze Związku Radzieckiego żadnych informacji, tak więc wszystkie decyzje ochronne podejmowaliśmy na podstawie danych z naszej własnej sieci monitoringu. Pomimo obowiązujących od 1984 roku w krajach RWPG ustaleń Związek Radziecki nie zawiadomił polskich władz "w możliwie krótkim czasie" o katastrofie i jej przebiegu, co opóźniło nasze przygotowania ochronne o około półtora dnia.

28 KWIETNIA 1986 ROKU

O godz. 7:00, 28 kwietnia, placówka SPSP w Mikołajkach stwierdziła kilkakrotny wzrost mocy dawki promieniowania gamma i około siedmiusetkrotny wzrost ogólnej radioaktywności beta w powietrzu. Wiadomość o tym przekazano telefonicznie do CLOR o godz. 9:00. W tym samym czasie podobny wzrost mocy dawki promieniowania gamma - ponad 20 mR/h (mR/h = mikrorentgeny na godzinę, nieformalna obecnie jednostka mocy dawki promieniowania gamma) i silne skażenie powierzchni gruntu stwierdzono przed budynkiem CLOR. Wktrótce potem zaczęły docierać do CLOR z innych stacji SPSP meldunki o gwałtownym wzroście radioaktywności powietrza. O godz. 10:00 CLOR wprowadził alarmowy system pracy w dwudziestu czterech, a od 29 kwietnia we wszystkich placówkach SPSP.

W ciągu następnych dwóch godzin wpłynęło wiele raportów z sieci placówek SPSP, które wskazywały, że chmura radioaktywnego powietrza przesuwa się nad Polską od wschodu i pokrywa jej północno-wschodni obszar. W południe w Warszawie stężenie cezu-137 w powietrzu wynosiło 3300 mBq/m3 (Bq jest jednostką aktywności substancji promieniotwórczej wynoszącą jeden rozpad atomu na sekundę), tj. ponad 80 000 razy więcej niż średnio w poprzednim roku, stężenie jodu-131 około 100 000 mBq/m3 (przed awarią jod-131 był niewykrywalny), a moc dawki promieniowania gamma wynosiła około 30 mR/h.

Około godz. 12:00 przedstawiono sytuację Mieczysławowi Sowińskiemu, prezesowi PAA. W rozmowie tej podano, że niedługo będzie wiadomo, czy przyczyną skażenia jest wybuch broni jądrowej czy też awaria reaktora i nalegano, by o tak wielkim skażeniu kraju natychmiast poinformować rząd. Prezes stwierdził: Mierzcie dalej i informujcie mnie o wynikach.

Między godz. 10:10 - 13:15 zebrano w CLOR na filtrze pył promieniotwórczy z około 700 m3 powietrza. Analiza spektrometryczna wykazała, że jego skład izotopowy jest typowy dla procesów reaktorowych, a nie wybuchu jądrowego. Mimo licznych usiłowań, nie udało się skomunikować z prezesem PAA, więc około godz. 17:00 informację o zagrożeniu radiacyjnym kraju przekazałem sekretarzowi naukowemu PAN, prof. Janowi Kaczmarkowi, który zobowiązał się natychmiast zawiadomić premiera.

W godzinach popołudniowych stworzono w CLOR ad hoc grupę operacyjną, która analizowała sytuację i przygotowywała zalecenia ochronne. Niektóre meldunki zawierały nieprawdopodobe wyniki, np. instytuty w Świerku stwierdziły moce dawki gamma sięgające 2500 a nawet 10 000 mR/h. Po ich sprawdzeniu wykryto błędy w metodyce pomiaru i kalibracji przyrządów. Jednak zanim to wykonano, te zastraszające informacje wpływały na postępowanie specjalistów w CLOR, a także trafiły do publicznej wiadomości w Polsce i za granicą. Większość pomiarów mocy dawki wskazywała jednak, że nie ma bezpośredniego zagrożenia życia i zdrowia ludności od zewnętrznego promieniowania gamma, nawet jeżeli utrzyma się ono przez wiele miesięcy na poziomie bliskim obecnemu (ok. 30 mR/h). Była to bowiem moc dawki tylko nieco większa od poziomu naturalnego w Polsce i mniejsza niż w wielu innych krajach mających skały i gleby bogatsze w uran, tor i rad. Natomiast pomiary stężeń radionuklidów w powietrzu i analiza ich składu izotopowego wskazywały, że izotopy promieniotwórczego jodu, a zwłaszcza jod-131, wchłonięte do organizmu z powietrzem i żywnością, mogą ulec tak znacznej koncentracji w tarczycy dzieci, że staną się zagrożeniem ich zdrowia, powodując zwiększenie ryzyka powstania nowotworów złośliwych tego ważnego organu. Zawartość innych radioizotopów, np. cezu-137, była znacznie niższa.

Przemieszczanie się chmury radioaktywnej (animacja - czas trwania: 17s [chmura.rar - 1.17MB])


Zmieniający się kierunek wiatru roznosił radioaktywną chmurę w różne strony
Zmieniający się kierunek wiatru roznosił radioaktywną chmurę w różne strony
Przeprowadzone w godzinach popołudniowych i wieczornych obliczenia wskazywały, że dawka promieniowania od radiojodów w tarczycy dzieci może przekroczyć 50 mSv (Sv jest jednostką dawki promieniowania pochłoniętego przez organizm uwzględniającą różnice biologiczne rożnych rodzajów promieniowania i warunków napromienienia), a więc poziom powyżej którego Międzynarodowa Komisja Ochrony Radiologicznej zalecała blokowanie dostępu radiojodów do tarczycy jodem nieradioaktywnym. To zalecenie oparte było na wspomnianym już administracyjnym założeniu, że każda, nawet bliska zerowej dawka promieniowania jonizującego może wywołać nowotwory złośliwe. Nowe dane z Hiroshimy i Nagasaki wskazują jednak, że poniżej dawki 200 mSv nie zaobserwowano znaczącego wzrostu śmiertelności nowotworowej, a przy dawkach mniejszych od 100 mSv śmiertelność wskutek białaczek była w tych dwóch miastach niższa niż u mieszkańców nie napromienionych. Również w Szwecji wsród tysięcy osób, którym podawano jod-131 dla celów diagnostycznych (średnia dawka 500 mSv) stwierdzono mniejszą częstość zachorowań na raka tarczycy niż u ludzi, którzy z takiej diagnostyki nie korzystali.

Jednak wobec narastającego zagrożenia czarnobylskiego nie roztrząsano takich subtelności (przyszła na to pora dopiero teraz), lecz zastosowano się do zaleceń międzynarodowych i uznano, że najpilniejszą sprawą jest ochrona dzieci przed skażeniem jodem promieniotwórczym.

Około godz. 18:00 specjaliści w CLOR dowiedzieli się z radia BBC, że źródłem emisji radionuklidów jest awaria reaktora w Czarnobylu. Ta informacja umożliwiła nam tylko nieco bardziej realistyczne prognozowanie dalszego rozwoju sytuacji, bowiem to co działo się w samym Czarnobylu było ciągle okryte tajemnicą. Dziś wiemy, że wszelkie połączenia z Czarnobylem zostały wówczas odcięte przez KGB. Lakoniczne oświadczenie TASS informujące o awarii na Ukrainie, bez podania miejscowości i informacji potrzebnych do planowania działań ochronnych, dotarło do Warszawy późnym wieczorem.

O godz. 18:30 zwróciliśmy się do Instytutu Technicznego Wojsk Lotniczych współpracującego z CLOR z prośbą o codzienne pobieranie prób powietrza z wysokości 1, 3, 6, 9, 12 i 15 km wzdłuż północno-wschodniej części granicy. W następnych dniach wykonano 60 lotów, a zdobyte w ten sposób informacje wykorzystaliśmy do prognozy skażeń. W godzinach popołudniowych CLOR nawiązał kontakt ze specjalistami z innych krajów (Anglii, Francji, Finlandii, Szwecji), wymieniając informacje o skażeniach oraz planowanych przedsięwzięciach.

Do późnych godzin nocnych w CLOR pracowano nad propozycjami zaleceń ochronnych dla ludności Polski. O pomoc w przygotowaniu najważniejszego z nich, tj. użycia jodu nieradioaktywnego dla blokady tarczycy poproszono specjalistów z Ministerstwa Zdrowia oraz Szefostwa Służby Zdrowia MON.

29 KWIETNIA 1986 ROKU

29 kwietnia około godz. 1:00 w Komitecie Centralnym PZPR rozpoczęło się posiedzenie kilku członków Biura Politycznego, członków rządu i Komitetu Obrony Kraju. O godz. 4:00 do grupy tej zaproszono z CLOR prof. Zenona Bałtrukiewicza z Szefostwa Służby Zdrowia MON oraz prezesa PAA. Posiedzenie trwało do godz. 6:30 i przyjęto na nim główne kierunki ochrony ludności zaproponowane przez CLOR. Miała to być przede wszystkim ochrona dzieci przed wchłonięciem radiojodu. Ustalono, że dzieciom we wschodnich i północnych województwach należy podać nieradioaktywny jod, a także wstrzymać wypas bydła na łąkach i przejść na karmienie ich suchą paszą. Mleka od krów przebywających dotąd na pastwiskach nie należy kierować do sklepów, lecz przeznaczyć do przerobu. Dzieci i młodzież do lat 18 powinny konsumować mleko w proszku i skondensowane. Należy ograniczyć spożycie świeżych jarzyn oraz dokładnie je myć. Zakazano picia wody deszczowej i stopionego śniegu.

Prócz tego prof. Zenon Bałtrukiewicz zaproponował, by ze względu na możliwość napływu nad Polskę większych niż dotychczas skażeń przez kilka dni dzieci pozostawały w domu i nie chodziły do szkół. By zamykać okna, zmywać jezdnie i chodniki wodą oraz odwołać pochody 1-majowe. Okazało się później, że zalecenia te nie były potrzebne, bo radioaktywne skażenia miały niższy poziom niż prognozowano.

Tych dodatkowych zaleceń nie przyjęto. Zgodzono się, że zagrożenie od innych radioizotopów jest mniej istotne, toteż akcję przeciw nim należy rozpocząć w drugiej kolejności. Uczestnicy spotkania doszli do porozumienia, że o sytuacji i zaleceniach ochronnych należy poinformować społeczeństwo w porannych audycjach radiowych, a następnie w prasie i w telewizji. Rzecznik prasowy rządu Jerzy Urban rozpoczął pisanie komunikatu dla ludności.

Około godz. 6:00 sekretarz KC Marian Woźniak zatelefonował do swego odpowiednika w Moskwie, po czym stwierdził, że jego rozmówca nic nie wie o katastrofie w Czarnobylu. Wtedy nie wierzyliśmy w to, lecz dziś wiemy, że mogło to być prawdą.

Dla przygotowania akcji jodowej około godz. 6:00 zebrano w Ministerstwie Zdrowia grupę, która ustaliła (po raz pierwszy w świecie), że formą masowej profilaktyki jodowej będzie podanie tzw. płynu Lugola - wodnego roztworu jodku potasu i pierwiastkowego jodu oraz ustaliła jego dawki dla trzech grup wiekowych dzieci.

O godz. 6:30 do Komitetu Centralnego przybył gen. Wojciech Jaruzelski. Wkrótce, w ścisłym gronie członków Biura Politycznego i rządu, podjęto decyzję o stworzeniu tzw. Komisji Rządowej pod przewodnictwem wicepremiera Zbigniewa Szałajdy. Na zakończenie zebrania sekretarz KC Marian Woźniak oświadczył, że komunikatu dla społeczeństwa nie będzie. W Raporcie Komisji Rządowej nie ma wzmianki o tym nocnym posiedzeniu w Komitecie Centralnym, podczas którego podjęto wszystkie najważniejsze decyzje w sprawie działań ochronnych.

Pierwsze posiedzenie Komisji Rządowej rozpoczęło się o godz. 8:00 w Prezydium Rady Ministrów. Około godz. 11:00 Komisja oficjalnie zaleciła podjęcie akcji jodowej. Rozpoczęto ją w godzinach wieczornych i kontynuowano w nocy w jedenastu województwach północno-wschodnich. Akcja przebiegała niezwykle sprawnie. Podawanie płynu Lugola zorganizowano we wszystkich przedszkolach, szkołach, ośrodkach zdrowia i aptekach. Pomocy udzielili ochotnicy, którzy m.in. rozwozili roztwór jodu do małych wiosek. Około 75% populacji dzieci w 11 województwach przyjęło jod stabilny w ciągu pierwszych 24 godzin akcji. (Przed rozpoczęciem akcji, tj. 28 kwietnia wieczorem i 29 kwietnia rano, około 2% rodziców podało dzieciom jod w formie i dawkach nieustalonych).

Dla porównania warto dodać, że w Związku Radzieckim ograniczenia spożycia mleka wprowadzono dopiero 23 maja, a jod stabilny zaczęto podawać ludności około 25 maja. Z powodu trudności organizacyjnych objęto tą akcją tylko 1.6 mln dzieci.

30 KWIETNIA 1986 ROKU

Skażenia ogarnęły cały kraj. Przed południem utrzymywało się w Warszawie bardzo wysokie skażenie powietrza, które po południu i w nocy spadło blisko czterdziestokrotnie. Komisja Rządowa wprowadziła profilaktykę jodową na terenie całej Polski, biorąc pod uwagę przemieszczanie się skażeń, niepewność co do emisji z Czarnobyla oraz nastrój ludności.

Rozprzestrzenianie się chmury radioaktywnej
Rozprzestrzenianie się chmury radioaktywnej
Na pozostałych terenach akcja przebiegała mniej sprawnie niż w województwach północno-wschodnich. Tam zaledwie 25% populacji dzieci otrzymało jod stabilny w ciągu pierwszych 24 godzin. W tych rejonach kraju akcję jodową w większości zakończono 2 maja, jednak w niektórych miejscowościach ciągnęła się ona jeszcze do 5 maja. Komisja Rządowa przewidując, że zabraknie mleka w proszku, poleciła ministrowi handlu wewnętrznego wprowadzenie 2 maja reglamentowanej jego sprzedaży dla dzieci do 12 miesiecy oraz dokonanie importu brakującej ilości.

Poczynając od 4 maja, w CLOR mierzono zawartość jodu-131 w tarczycach mieszkańców Warszawy i kilku województw. Łącznie zbadano około 1400 osób. Podobne badania prowadzono u kilkuset osób w Instytucie Energii Atomowej w Świerku, gdzie również badano zawartość cezu-137 i cezu-134 w całym ciele.

Pionowy rozkład cezu - 134 i cezu - 137 w atmosferze nad Polską w mBq/m3
Pionowy rozkład cezu - 134 i cezu - 137 w atmosferze nad Polską w mBq/m3
Od 6 maja dwie ekipy CLOR prowadziły zwiad radiacyjny w pobliżu wschodniej granicy kraju, korzystając z helikopterów MSW. Mierzono moc dawki promieniowania gamma, zbierano próby mleka, roślin i gleby, a także badano skażenie ludzi. Wykryto wtedy silne skażenia radiojodem tarczyc dzieci szkolnych w niektórych miejscowościach. Specjaliści CLOR zażądali od Komisji Rządowej, by skierować do tego rejonu samochodowe laboratorium CLOR, w celu dokładnego zbadania skażenia dzieci w rejonach przygranicznych. Przewodniczący Komisji zarządził przeprowadzenie tych badań przez CLOR, jednak zarówno prezes PAA, jak i minister zdrowia sabotowali to zarządzenie i w końcu nie dopuścili do jego realizacji. 31 maja dyżurny Ośrodka Dyspozycyjnego Służby Awaryjnej CLOR zapisał w raporcie nr 181/86, że został telefonicznie powiadomiony, aby na polecenie prezesa PAA wstrzymać wszelkie pomiary jodu-131 w tarczycy wykonywane w samym CLOR.

Komisja Rządowa pracowała do 18 czerwca, analizując zmieniającą się sytuację, wprowadzając normy skażeń oraz modyfikując, a potem stopniowo ograniczając działania profilaktyczne. Na żądanie Komisji w pierwszych dniach maja sprowadzono z zagranicy 2000 ton mleka w proszku.

SKUTKI ZDROWOTNE

Akcja jodowa ocaliła około 5 000 polskich dzieci od zachorowania na raka tarczycy
Akcja jodowa ocaliła około 5 000 polskich dzieci od zachorowania na raka tarczycy
Średnia dawka promieniowania na całe ciało, jaką Polacy otrzymali w ciągu pierwszego roku od czarnobylskich radioizotopów wynosiła (według oceny UNSCEAR) 0.27 mSv. Stanowiło to 11% rocznej naturalnej dawki promieniowania. W ciągu całego życia Polacy otrzymają średnio od opadu czarnobylskiego dawkę na całe ciało wynoszącą około 0.9 mSv, czyli około 0.5% dawki, jaką w tym samym czasie zostaną napromienieni ze źródeł naturalnych, wynoszącej 168 mSv. Około 74% tej dawki na całe ciało pochodziło od cezu-137, 20% od cezu-134, 1% od jodu-131 i około 5% od innych izotopów. Tak mała dawka na całe ciało od skażenia czarnobylskiego nie będzie mogła dać żadnych, ani szkodliwych ani dobroczynnych, zauważalnych zmian zdrowia ludności w naszym kraju.

Dawka promieniowania na tarczycę od jodu-131 była natomiast znacznie wyższa. W zachodnich, mało skażonych województwach, sięgała ona od około 2 do 30 mSv u dzieci w wieku 1 roku. We wschodnich, silniej skażonych rejonach, dawka ta sięgała niekiedy około 10-90 mSv. U niemal 5% dzieci (u których zastosowano profilaktykę jodową) maksymalne dawki wynosiły niemal 200 mSv. Profilaktyka jodowa zmniejszyła dawki na tarczycę dzieci średnio o blisko połowę. Tam gdzie akcję rozpoczęto wcześniej zmniejszenie dawki mogło być nawet pięciokrotne. Około 70-80% radiojodu w tarczycy dzieci pochodziło z pożywienia (głównie z mleka). Tylko 20-30% radiojodu przedostało się do tarczycy drogą oddechową. Maksymalne stężenia jodu-131 w mleku pojawiły się w większości rejonów po 5 maja. Zatem nawet późno zastosowana profilaktyka dała korzystny efekt.

Skażenie gleby cezem-137 w Polsce po katastrofie w Czarnobylu
Skażenie gleby cezem-137 w Polsce po katastrofie w Czarnobylu
Gdyby w Polsce nie przeprowadzono profilaktyki jodowej to u około 5% dzieci, tj. około 500 000, dawka promieniowania na tarczycę od jodu-131 przekroczyłaby 1000 mSv. Zachorowalność na raka tarczycy po takich i większych dawkach wynosi na Białorusi około 1%. Jeżeli u nas byłaby podobna, to można sądzić, że w wyniku akcji jodowej ocaliliśmy około 5000 polskich dzieci od tej choroby. Zgodnie z danymi Kliniki Mayo w Rochester, Minnesota, przy wystąpieniu raka tarczycy u dzieci pełne wyleczenie osiąga się niemal w 100% przypadków. Jest to dobra prognoza dla 682 dzieci na Białorusi, Ukrainie i w Rosji, które zachorowały na raka tarczycy. Wiele z nich leczy się w krajach zachodnich.

W wyniku akcji jodowej 18.5 mln ludzi przyjęło blokującą dawkę płynu Lugola, w tym ponad 95% dzieci i młodzieży. Była to pierwsza w historii medycyny tak wielka akcja profilaktyczna dokonana w ciągu kilku dni. Rozpoczęto ją po około 13 godzinach od powziętej decyzji. Akcja ta dowodzi wysokiej sprawności organizacyjnej i zdolności do improwizacji Polaków. Dla porównania należy przypomnieć, że po katastrofie elektrowni w Three Mile Island koło Harrisburga, w Pensylwanii w 1979 roku, rząd amerykański zaczął dostarczać wyprodukowane ad hoc tabletki jodu okolicznym mieszkańcom w cztery dni po wypadku. Świadczy to o trudnościach logistycznych takiej akcji, które w dużej mierze wpłynęły na niepodjęcie jej w krajach europejskich, poza Polską, mimo że niektóre z nich były skażone w stopniu wyższym niż my. W Europie po prostu nie było wystarczającego zapasu tabletek jodowych dla zagrożonej ludności, ani szans na ich natychmiastowe wyprodukowanie i dystrybucję. Nasz sukces był wynikiem śmiałej decyzji oraz nowatorskiej idei, która zrodziła się w Ministerstwie Zdrowia: postanowiono użyć nie tabletek jodowych, których też nie mieliśmy, lecz przygotować w każdej aptece dobrze znany farmaceutom płyn Lugola. Zapasy jodu i jodku potasu niezbędnych do wyprodukowania go w aptekach znacznie przekraczały potrzeby.

Badania epidemiologiczne (największe jakie kiedykolwiek przeprowadzono w Polsce) wykonane przez zespół prof. Janusza Naumana z Akademii Medycznej w Warszawie, złożony z najwybitniejszych polskich endokrynologów i radiologów wykazały, że łagodne "zewnątrztarczycowe" objawy uboczne po podaniu płynu Lugola (mdłości, bóle głowy i swędzenie skóry) pojawiły się w około 5% przypadków. U bardzo małych dzieci niekiedy występowały wymioty, prawie zawsze u tych którym zamiast płynu Lugola podano roztwór jodyny. W żadnej grupie wiekowej nie zaobserwowano ubocznego "wewnątrztarczycowego" działania profilaktycznych dawek jodu. W badaniach tych, przeprowadzonych w latach 1989-1990, nie stwierdzono zwiększonego występowania nowotworów tarczycy.

Badania Instytutu Onkologii nie wykazały do roku 1995 wzrostu nowotworów tarczycy i białaczek. Ubocznym, bardzo ważnym rezultatem badań grupy prof. Naumana było stwierdzenie obecności wola endemicznego u mieszkańców znacznych obszarów Polski, wywołanego głębokim niedoborem jodu w naszej diecie. Niedobór zaczął się około 1980 roku, gdy zaprzestano jodowania soli kuchennej. W efekcie tych badań powrócono do jodowania żywności w Polsce, co powinno przyczynić się do poprawy zdrowia ludności.

POLITYKA INFORMACYJNA

Polityka informacyjna, którą władze stosowały w pierwszych dwóch dniach była błędna. 28 kwietnia nie było jej wcale, ponieważ rząd dowiedział się o skażeniach w Polsce zbyt późno. Ostatnie dzienniki radiowe i telewizyjne przekazały jedynie krótką informację agencyjną o wypadku w Czarnobylu. Na spotkaniu władz naczelnych w Komitecie Centralnym PZPR wczesnym rankiem 29 kwietnia postanowiono, by wstępne zalecenia dla ludności podać w rannych i przedpołudniowych dziennikach radiowych, a następnie w prasie i telewizji. Pod koniec tego spotkania zdecydowano jednak nie publikować takiego komunikatu. W prasie popołudniowej ukazała się jedynie bałamutna informacja, że 28 kwietnia nad północnymi regionami Polski przeszedł na dużej wysokości radioaktywny obłok, że utworzono Komisję Rządową i nikomu nic nie grozi.

Dawki promieniowania na całe ciało w pierwszym roku po katastrofie w Czarnobylu
Dawki promieniowania na całe ciało w pierwszym roku po katastrofie w Czarnobylu
29 kwietnia wraz przygotowano rzeczową informację o skażeniach kraju, która miała być pierwszym oficjalnym komunikatem Komisji. Tekst ten przyjęto, jednak później został całkowicie zmieniony przez Wydział Prasy KC oraz rzecznika prasowego rządu. W efekcie 30 kwietnia publiczność znowu dowiedziała się, że radioaktywny jod "lata" w obłoku gdzieś wysoko nad Polską. Ponadto podano kłamliwą informację, że nastąpiło jedynie podwyższenie stężenia aktywnego jodu w powietrzu (...), stwierdza się spadkową tendencję poziomu stężenia i że nie stwierdzono podwyższenia stężenia innych pierwiastków. Na posiedzeniu Komisji 30 kwietnia prof. Zenon Bałturkiewicz z dr. Żarnowieckim zaprotestowali przeciwko wypaczaniu ich tekstu. Ostatnie kłamstwo - o braku innych pierwiastków - było tak kompromitujące, że przewodniczący Komisji oświadczył, iż takie manipulowanie tekstami specjalistów nie powtórzy się już więcej.

Na tym samym posiedzeniu odbyła się dłuższa dyskusja nad polityką informacyjną. Prof. Zenoen Bałturkiewicz twierdził, że władze muszą dawać publiczności pełną informację o średnich, maksymalnych i minimalnych poziomach skażeń. Starał się przekonywać, że wzbudzi to zaufanie ludności do postępowania i zaleceń Komisji. Kontrargumentem rzecznika rządu - głównego przeciwnika tej koncepcji, było niebezpieczeństwo wywołania paniki. Trudno jednak byłoby ją wywołać wiadomościami o skażeniach dających dawki promieniowania, na całe ciało, dziesiątki tysięcy razy niższe od zagrażających życiu. To co skłoniło go do podania prawdziwej informacji, to sugestia, że Polska poniesie setki milionów dolarów strat na eksporcie żywności, jeżeli przestaniemy być wiarygodni w oczach zachodnich kontrahentów i konsumentów.

Po tej dyskusji informacje w prasie były zgodne z rzeczywistością. I tak np. "Express Wieczorny" 5 maja opublikował komunikat Komisji Rządowej wraz z tabliczką szczegółowych średnich wartości skażeń kraju. Tego rodzaju informacja była unikatem w prasie światowej i została potem uznana przez ekspertów amerykańskiej Food and Drug Administration za najbardziej przejrzystą i pożyteczną spośród wielu. Amerykański Sekretarz Stanu George Schulz stwierdził, że Polska potraktowała ten wypadek w sposób zdecydowanie odmienny od ZSRR. Polska informowała ludność, przekazując wszystkie informacje jakimi dysponowała. Prasa zachodnioniemiecka wyrażała podobne opinie: Polskie media zwróciły od początku na siebie uwagę obszerną i rzeczową informacją ("Tages Anzeiger" - 2.05.86); Polacy w sposób najbardziej otwarty poinformowali własną opinię publiczną i zagranicę o skutkach awarii ("Volksblatt Berlin" - 3.05.86).

Pod tym względem różniliśmy się np. od Francji, gdzie po dwóch tygodniach milczenia, władze podały informację, że sytuacja wróciła do normy. W Anglii pojawiały się raczej enigmatyczne wiadomości, np. że większe skażenia występują na północy niż na południu, a 12 maja minister środowiska twierdził: można pić wodę, która wtedy w południowej Szkocji czterokrotnie przekraczała normy na wypadek awarii.

W roku 1986 specjaliści zachodnioniemieccy mówili do nas: Podziwiamy waszą sprawność i szybkość. U nas nie byłoby to możliwe. Tak widziano działania polskich specjalistów i władz za granicą, lecz nie w Polsce, gdzie spotkały się z powszechną krytyką.

Elektrownia w tle
Elektrownia w tle
Śledztwo wykazało, że odpowiedzialność za tę monstrualną tragedię spada na wiele osób, niekiedy zupełnie nie związanych z zespołem, który w nocy z 25 na 26 kwietnia 1986 pełnił dyżur w elektrowni. Następstwa katastrofy również wykroczyły daleko poza przemysł jądrowy, zmuszając do stawiania podstawowych pytań dotyczących dalszego rozwoju cywilizacji technicznej. Czarnobyl (ros. Czernobyl, ukr. Czornobyl) jeszcze kilkanaście lat temu był małym miastem, prawie zupełnie nie znanym światu. Po wybuchu reaktora nazwa ta znalazła trwałe miejsce w kronice XX wieku, stając się synonimem największej tragedii technologicznej w dziejach ludzkości, symbolem równie nośnym jak Stalingrad czy Bhopal. Z perspektywy lat widać nawet, że polityczne reperkusje katastrofy na Ukrainie przyspieszyły rozpad rosyjskiego imperium. Ważne jest zatem, aby świat zrozumiał przyczyny i skutki tego kataklizmu.

Rozległe skutki

Strefa zakazana
Strefa zakazana
Nigdy nie będzie znana całkowita ilość uwolnionej radioaktywności. 90mln kiurów, oficjalnie zgłoszonych przez ZSRR, należy traktować jako dolną granicę rzeczywistej wartości, która - według innych oszacowań - może być nawet kilkakrotnie wyższa. Trzeba uczciwie powiedzieć, że spowodowany katastrofą opad promieniotwórczy był porównywalny z tym, jakiego można oczekiwać po "średniej" wojnie jądrowej. Na miejscu wypadku w wyniku eksplozji i pożaru 187 osób zapadło na ostrą chorobę popromienną, a 31 z nich zmarło. Większość spośród pierwszych ofiar stanowili strażacy. Zniszczony reaktor wyzwolił setki razy więcej promieniowania jonizującego niż zbombardowanie Hiroszimy i Nagasaki. Intensywność promieni gamma na terenie elektrowni przewyższała 100 R/h (rentgenów na godzinę), a to oznacza, że dawka, którą Międzynarodowa Komisja Ochrony Radiologicznej uznaje za maksymalną roczną, została tam przekroczona kilkaset razy w ciągu zaledwie godziny. Natomiast na dachu zniszczonego bloku energetycznego promieniowanie osiągnęło przerażający poziom 100 000 R/h.

Ludzki wymiar katastrofy sprzed 15 lat to odrębny, tragiczny i poruszający rozdział. Prof. Jurij Szczerbak pracował wówczas naukowo w kijowskim Instytucie Epidemiologii i Chorób Zakaźnych, około 100 km od Czarnobyla. 26 kwietnia dowiedział się od kolegi o poparzonych ludziach, których przywożono z elektrowni do szpitala. Nie miał wtedy pojęcia o rozmiarach wypadku. Przez kilka kolejnych dni napływały jedynie bardzo skąpe oficjalne komunikaty, w których dawano do zrozumienia, że skala zagrożenia jest niewielka. Władze zagłuszały większość zagranicznych radiostacji, zdołał jednak usłyszeć w radiu szwedzkim o wysokich poziomach radioaktywności w Skandynawii i innych rejonach Europy. Wraz z kilkoma lekarzami zdecydował się pojechać na miejsce katastrofy, aby poznać prawdę i służyć pomocą.

Kijowski Instytut Endokrynologii
Kijowski Instytut Endokrynologii
Wyruszyli w pogodnym nastroju, wkrótce jednak, w miarę zbliżania się do celu, zaczęli dostrzegać oznaki paniki. Ludzie ustosunkowani wykorzystywali swoje wpływy, aby zdobyć bilety lotnicze lub kolejowe dla dzieci. Inni, nie mający znajomości, stali w długich kolejkach do kas dworcowych lub szturmowali zatłoczone pociągi. Raz tylko, w czasie epidemii cholery, widział podobny popłoch wśród ludności. Wielu pracowników elektrowni było już wówczas hospitalizowanych. Terytorialny rozkład skażeń charakteryzował się wielką niejednorodnością. Jakiś fragment pola uprawnego mógł być bardzo niebezpieczny, podczas gdy zaledwie kilka metrów dalej rejestrowano niskie poziomy radioaktywności. Niemniej skażone zostały potężne obszary ziemi. Okres połowicznego rozpadu jodu 131 wynosi zaledwie 8 dni, bezpośrednio jednak po katastrofie izotop ten wyemitował ogromną dawkę promieniowania. Trwalsze są stront 90 i cez 137. Specjaliści twierdzą, że najbardziej szkodliwy w dłuższej skali czasu będzie właśnie cez. Ogółem na przeszło 260 000 km2 Ukrainy, Rosji i Białorusi nadal rejestruje się poziom radioaktywności cezu 137 przekraczający l Ci/km2. Ta wartość oznacza konieczność corocznych badań ludności. Na Ukrainie obszar, o którym mowa, zajmuje 35 000 km2, a więc ponad 5% terytorium państwa. Większość tych obszarów, bo aż 26 000 km2, to ziemie uprawne. W najdotkliwiej skażonych rejonach ograniczono wprawdzie produkcję rolną, jednak gleby o mniejszej radioaktywności ciągle się uprawia. Szczególnie dotknięte obszary to 13 regionów administracyjnych (obwodów) - 1300 miast i wsi, w których żyto 2.6 mln ludzi, w tym 700 tys. dzieci. 135 tys. mieszkańców tych terenów opuściło domy w ciągu pierwszych 10 dni po katastrofie; do dzisiaj 167 tys. osób. Należy stwierdzić, że próby wyciszenia sprawy i uspokojenia opinii publicznej przyczyniły się jedynie do pogorszenia sytuacji. Wielu ludzi otrzymałoby mniejsze dawki promieniowania, gdyby zorganizowano szybką ewakuację w ciągu pierwszych krytycznych dni. Obszar o promieniu 30 km wokół elektrowni czarnobylskiej jest dziś praktycznie nie zamieszkany. Przesiedlono również 60 osad spoza tej strefy. Tętniące niegdyś życiem miejscowości zmieniły się w miasta widma. Odpowiedzią rządu na tę bezprecedensową sytuację było nadanie skażonym terenom specjalnego statusu prawnego i za gwarantowanie pomocy materialnej dla osób szczególnie poszkodowanych. Następstwa katastrofy będą jednak odczuwane jeszcze przez wiele pokoleń.

Masowe zachorowania

Operacyjne leczenie raka tarczycy
Operacyjne leczenie raka tarczycy
Najpoważniejsze są rzecz jasna konsekwencje zdrowotne. Zachorowało około 30 tys. ludzi spośród 400 tys. "likwidatorów" - robotników zatrudnionych przy zakopywaniu najbardziej niebezpiecznych odpadów i budowie specjalnego budynku wokół zniszczonego reaktora ochrzczonego "sarkofagiem". Stan zdrowia 5 tys. osób nadal uniemożliwia im podjęcie pracy. Trudno określić, nawet w przybliżeniu, ile osób poniosło śmierć w wyniku katastrofy. Skupiska ludzkie uległy dezintegracji; z wielu rejonów masowo wysyłano dzieci. Ukraiński oddział Greenpeace porównywał śmiertelność w różnych społecznościach przed i po wypadku. Liczbę zmarłych oszacowano w ten sposób na 32 tys. Inne źródła podają liczby większe lub mniejsze, jednak ustalenia Greenpeace uważane są za najrzetelniejsze. Pewne, może nawet liczne zgony mogły być następstwem olbrzymiego stresu, którego doświadczyli mieszkańcy skażonych obszarów. W wyniku badań prowadzonych w ramach jednego z programów badawczych realizowanego przez kijowski zespół pod kierunkiem Siergieja Komissarienki stwierdzono u większości osób z licznej grupy likwidatorów pewne objawy, które występowały łącznie, co sugerowało, że mamy do czynienia z nowym zespołem chorobowym. Były to uczucie zmęczenia, apatia i zmniejszona liczba pewnego rodzaju limfocytów (tzw. natural killer cells) należących do białych ciałek krwi. Z uwagi na uderzające analogie niektórzy mówią nawet o "czarnobylskim AIDS". Limfocyty-zabójcy potrafią niszczyć komórki nowotworowe i zaatakowane przez wirusy. Zmniejszenie ich liczby jest zatem równaj znaczne z osłabieniem układu odpornościowego. Wśród chorych notuje się nie tylko więcej przypadków białaczki i złośliwych guzów, lecz także większą podatność na choroby układu krążenia oraz zwykłe infekcje: bronchit, zapalenie migdałków lub zapalenie płuc. Wdychanie rozproszonego w powietrzu jodu 131 spowodowało bezpośrednio po katastrofie napromieniowanie tarczycy dawkami równoważnymi ponad 200 R u 13 tys. dzieci. (Dopuszczalna dawka roczna dla pracowników przemysłu atomowego jest dwukrotnie mniejsza.) 4 tys. dzieci otrzymało dawki odpowiadające aż 2000 R i zapadło na chroniczne zapalenie tarczycy (jod gromadzi się selektywnie w tym gruczole). Zapalenie tarczycy przebiega wprawdzie bezobjawowo, można już jednak mówić o początku fali zachorowań na nowotwory. Liczby mówią za siebie. Dane zebrane przez kijowskiego badacza Mikolę D. Tronkę i jego kolegów wskazują, że w latach 1981-1985 na skażonych później obszarach Ukrainy notowano około pięciu przypadków raka tarczycy rocznie. W ciągu 5 lat po katastrofie liczba ta wzrosła do 22, a w latach 1992-1993 notowano już średnio 43 przypadki rocznie. Oficjalne dane statystyczne mówią o 589 dzieciach z najdotkliwiej skażonych regionów, u których po 1986 roku stwierdzono nowotwór tarczycy. (Na Białorusi liczba zachorowań jest jeszcze większa.) Wśród dzieci ewakuowanych z bliskich okolic reaktora zachorowalność na raka tarczycy wzrosła dziesięciokrotnie w porównaniu z poziomem sprzed awarii i przekraczało 5 lat temu 4 przypadki na milion. Są to nowotwory łatwo dające przerzuty. Warunkiem wyleczenia jest szybkie wykrycie guza i usunięcie całego gruczołu. Pacjent musi później już do końca życia uzupełniać niedobór hormonów tarczycy.

Inne badania prowadzone przez naukowców ukraińskich i izraelskich wykazały, że co trzeci spośród likwidatorów -głównie mężczyzn po trzydziestce - ma zaburzenia aktywności seksualnej lub zdolności reprodukcyjnej. Problemem jest zwłaszcza impotencja oraz patologie składu nasienia. Na skażonych terenach wzrosła też liczba powikłań ciążowych, wśród młodzieży zaś szerzy się obezwładniający strach przed promieniowaniem.

Zrujnowany reaktor
Zrujnowany reaktor
Optymistyczne prognozy, które zakładały brak jakichkolwiek długofalowych skutków katastrofy, były więc całkowicie błędne. Formułowali je urzędnicy służby zdrowia byłego Związku Radzieckiego zgodnie ze specjalną instrukcją Biura Politycznego KPZR. Do "optymistów" należeli również niektórzy zachodni eksperci ds. pokojowego i militarnego wykorzystania energii atomowej.

Nie sprawdziły się też przepowiednie katastroficzne, choćby takie, w których dopuszczano wystąpienie ponad 100 tys. dodatkowych przypadków raka. Z dotychczasowych badań, przeprowadzonych głównie wśród ofiar bombardowania Hiroszimy i Nagasaki, wynika, że należy się liczyć z ciągłym wzrostem liczby zachorowań. Nowotwory wywołane promieniowaniem rozwijają się niekiedy przez długie lata. Dzieci z najdotkliwiej skażonych obszarów nie mają więc, niestety, zbyt dużych szans na zdrowe życie. Propagandowe próby tuszowania i bagatelizowania zagrożeń związanych z promieniowaniem przyniosły efekt przeciwny do zamierzonego. Ludzie żyją w ciągłym stresie i strachu przed chorobą; powszechne są zwłaszcza obawy o zdrowie dzieci. Ten uraz psychiczny przerodził się w pewien szczególny zespół objawów, który można rozpoznać także u weteranów wojen w Wietnamie i Afganistanie. Badania dzieci ewakuowanych z okolic reaktora wykazały dziesięcio- lub nawet piętnastokrotny wzrost liczby zaburzeń neuropsychiatrycznych.

Katastrofa w Czarnobylu wymusiła masowe przesiedlenia ludności. Wynikające stąd zniszczenie struktury etnicznej na skażonych terenach wydaje się nie do naprawienia. (Chodzi tu zwłaszcza o społeczności Drewlanów i Poleszuków.) Skazane na zapomnienie unikalne obiekty architektoniczne oraz inne przedmioty kultury duchowej i materialnej niszczeją w opuszczonych miastach i wioskach. Piękne krajobrazy są dziś często niebezpieczne dla zdrowia.

Rząd ukraiński pomimo głębokiego kryzysu gospodarczego corocznie przeznacza aż 5% budżetu na walkę ze skutkami katastrofy. Pieniądze te wydatkowane są m. in. na bezpłatne mieszkania dla ludzi, których oficjalnie uznano za najciężej dotkniętych tragedią. Jest wśród nich 356 tys. likwidatorów i 870 tys. dzieci. Nie wiadomo, jak długo władze zdołają utrzymać tę pomoc na obecnym poziomie, chociaż wprowadzono specjalny 12-procentowy podatek od wynagrodzeń. Pod względem radioaktywności strefa Czarnobyla jest dziś jednym z najbardziej niebezpiecznych miejsc na świecie. Szczątki zrujnowanego reaktora kryją dziesiątki tysięcy ton paliwa jądrowego o łącznej radioaktywności sięgającej 20 mln kiurów. Emitowane w samym reaktorze promieniowanie, kilka tysięcy rentgenów na godzinę, jest zabójcze dla każdej formy życia. Zagrożenie sięga jednak dalej. W granicach 30-kilometrowej strefy otaczającej elektrownię znajduje się około 800 naprędce utworzonych składowisk. Grzebano w nich różne radioaktywne odpady, w tym drzewa, które zaabsorbowały z atmosfery wielkie ilości groźnych izotopów.

Owe składowiska to zwykłe gliniane doły. Właśnie one mogą być przyczyną silnego skażenia osadów dennych Dniepru i jego dopływu Prypeci, które dostarczają wodę dla 30 min ludzi. Szacuje się, że w pobliżu Czarnobyla osady Dniepru zawierają 10 tys. kiurów strontu 90, 12 tys. kiurów cezu 137 i 2 tys. kiurów plutonu. Aby zahamować zatruwanie wód przez rozpuszczalne radioaktywne związki chemiczne, należałoby zlikwidować prowizoryczne składowiska i zastąpić je innymi. Niestety, wciąż nie ma odpowiednio przygotowanych i wyposażonych magazynów odpadów promieniotwórczych.

Koszty sprzątania

Miasto widmo
Miasto widmo
Pozostałe dwa reaktory elektrowni w Czarnobylu również stanowią poważny problem (trzech wyłączono po pożarze w 1992 roku). Dostarczają one Ukrainie 5% energii elektrycznej; wszystkie siłownie jądrowe dają w sumie 40% energii. Ukraina podpisała jednak z państwami Grupy Siedmiu formalne porozumienie w sprawie wspólnych działań, których rezultatem powinno być całkowite zamknięcie tej elektrowni w 2000 roku. Unia Europejska i Stany Zjednoczone pomogą w tworzeniu specjalnego programu, który ma łagodzić społeczne skutki likwidacji wielkiego zakładu pracy. Ustalono też mechanizmy finansowania przez zagranicę wydatków na modernizację innych pracujących reaktorów jądrowych. Umowa przewiduje międzynarodowe współdziałanie nie tylko przy wyłączaniu czarnobylskiej elektrowni, lecz i przy najtrudniejszym zadaniu -stworzeniu nowej, trwałej i ekologicznie bezpiecznej konstrukcji w miejsce sarkofagu, który przykrywa ruiny czwartego bloku czarnobylskiego.

Dziesięciopiętrowy sarkofag zbudowano z betonu i wielkich płyt metalowych. Grubość jego ścian przekracza 6 m, a trwałość całej tej konstrukcji oceniono na 30 lat. Wznoszono ją jednak w wielkim pośpiechu, w warunkach silnego promieniowania, co oznacza kiepską jakość wykonanych robót - już dzisiaj sarkofag pilnie wymaga naprawy. Stal skorodowała, popękało ponad 1000 m2 betonu. Do wnętrza może przenikać deszcz i śnieg. W przypadku zawalenia się budowli (choćby na skutek trzęsienia ziemi) gruzowisko stałoby się źródłem radioaktywnego pyłu.

W poszukiwaniu najlepszego długofalowego rozwiązania rozpisano w 1993 roku międzynarodowy konkurs. Do dalszej oceny wybrano 6 najbardziej obiecujących projektów spośród 94 nadesłanych. Rok później konkurs został rozstrzygnięty na korzyść francuskiego konsorcjum Alliance, któremu przewodzi Campenon Bernard. Zwycięski projekt zakłada budowę supersarkofagu wokół już istniejącego. W przedsięwzięciu tym mają uczestniczyć firmy francuskie, niemieckie, brytyjskie, rosyjskie i ukraińskie. Rozpoczęto już wspólne prace nad założeniami techniczno-ekonomicznymi. Jeśli projekt wejdzie w życie, materiały konstrukcyjne kosztować będą 20-30 min dolarów, same zaś prace budowlane, które zajmą 5 lat, ponad 300 min. Natomiast ostateczne zebranie radioaktywnych pozostałości po katastrofie zajmie 30 lat. Jeden z projektów przewiduje uwięzienie odpadów w specjalnym szkle.

Katastrofy w Czarnobylu nie można zaliczyć do takich kataklizmów, jak pożary, trzęsienia ziemi lub powodzie, które od wieków nękały ludzkość. Jest to globalne zjawisko ekologiczne zupełnie nowego typu. Mamy tu tysiące uchodźców, długotrwałe skażenie ziemi, wody i powietrza oraz głębokie, być może nieodwracalne zniszczenie ekosystemów. Czarnobyl to przykład wzrastającego zagrożenia ze strony oszalałej technologii, która potrafi wymknąć się spod kontroli. Projektanci, którzy nie zadbali o zgodność z międzynarodowymi standardami zabezpieczeń, ponoszą niewątpliwie nie mniejszą winę niż operatorzy elektrowni. RBMK-1000 jest adaptacją reaktora wojskowego, który niegdyś produkował materiał rozszczepialny do broni atomowej. Nie wyposażono go w odpowiednio wzmocnione osłony, by ograniczyć skutki ewentualnych awarii. Alarmujący jest fakt, że takie same reaktory wciąż eksploatuje się na Ukrainie, Litwie i w Rosji.

Katastrofa sprzed 10 lat to także przykład odpowiedzialności spoczywającej na barkach naukowców i innych ekspertów, którzy doradzają politykom w sprawach technologicznych. Co więcej, uważam, że część winy ponoszą komunistyczne władze byłego ZSRR. Głasnost, deklarowana przez ówczesnego prezydenta Michaiła S. Gorbaczowa, nie przeszkodziła reżimowi zewrzeć szyki w daremnych i szkodliwych próbach zatajenia ogromu tragedii. Katastrofa czarnobylska stanowi przykład błędów popełnianych przez zmonopolizowane środowiska polityczne i naukowe ZSRR. Nacisk na zachowanie tajemnicy i upraszczanie układów anty-awaryjnych, minimalizacja kosztów za wszelką cenę - to przejaw lekceważenia ogólnie przyjętych zasad konstrukcji bezpiecznych reaktorów.

Tragedia w Czarnobylu powinna stać się ostrzeżeniem przed budową elektrowni jądrowych w rejonach niestabilnych politycznie, zagrożonych wojnami. Trzeba również pamiętać, że wszystkie reaktory bez względu na lokalizację są potencjalnym celem dla terrorystów. Narody świata mają za sobą trudną lekcję. Wiemy, że musimy być odpowiednio przygotowani, aby polegać na technologii jądrowej. 26 kwietnia 1986 roku ludzkość w pewien sposób utraciła niewinność. Przeszliśmy do "ery poczarnobylskiej" i musimy wyciągnąć wnioski z tej katastrofy.

15 GRUDNIA 2000 ROKU

Ostatni działający blok elektrownii w Czarnobylu został zamknięty 15 grudnia 2000r. Cały świat odetchnął z ulgą. Miejmy nadzieję, że została na zawsze zamknięta ta niechlubna karta historii świata.

Kijów domagał się, by oprócz sfinansowania zamkniecia Czarnobyla Zachód zapłacił za budowę dwóch nowych blokow w elektrowniach atomowych w Rownem i Chmielnickim. Amerykanie dali na razie 78 mln dolarów na konserwację sarkofagu nad IV blokiem elektrowni, ktory wybuchł w kwietniu 1986 r., i dwa miliony na poprawę bezpieczenstwa w innych elektrowniach. Tymczasem premier Wiktor Juszczenko ogłosił, ze samo zamknięcie Czarnobyla będzie kosztować 500 mln dol. Niemal drugie tyle potrzeba na konserwację sarkofagu i 400 mln na utworzenie nowych miejsc pracy dla ponad 4 tys. pracowników elektrowni - w sumie prawie 1,5 mld dolarów.

W budżecie ukraińskim na rok 2000 rząd na zamknięcie Czarnobyla przeznaczył zaledwie 20 mln dol. Członkowie delegacji amerykańskiej mówili nieoficjalnie, że planowana na początek lipca konferencja donatorów z państw G7 w Berlinie zakończy się sukcesem, jeżeli uda się zebrać 750 mln dolarów, czyli połowe potrzebnej sumy. Budowa nowych bloków w Rownem i Chmielnickim ma kosztować kolejny miliard dolarów. Amerykanie proponują, by sfinansował ją Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju. Sprzeciwiają sie temu Niemcy, którzy nie zgadzają sie na rozbudowę energetyki jądrowej na Ukrainie.

Sponsor
Hosting w KEI.pl
Reklama
Copyright © 2001 - 2006. Wszystkie prawa zastrzeżone. Mambo. powered by www.webdeco.pl. Hosting w Kei.pl - serwery dedykowane, kolokacja, Kalendarz rajdowy