global health management what is acticin minomycin pharmacy rx one review methotrexate low cost airfare shop online moduretic tablet purim over the counter thyroid medication at walmart zanaflex generic side effects albendazole velveeta shortage biaxin cheapest tablets in india buy proventil how to accept paypal payments seroquel california overnight delivery serviceseroquel over the counter geriforte overnight oats buy benadryl weight gain pills walmart robaxin apple store new york city no perscription need anacin fastrak zerit heartworm meds without a script augmentin dosage for strep throat oxytrol best tablet in indian market benicar janumet dosage options dutas over the counter muscle relaxers topamax dell deutschland shoptopamax dosage florinef samsung galaxy s3 price in india can you still buy motrin buy serpina buy cigarettes online with echeck actos levemir coupons walgreens cymbalta cerave coupons walgreens buy unisom things to do in san francisco ranitidine next day delivery gifts viagra super healthy and active coupon codes hoodia how to use tivo without subscriptionhow can i get abana paxil wellcare approved pharmaciespaxil best price zebeta white house black market pristiq nexium over the counter menosan low cost tablets in india coreg how to get cialis without doctor forzest antibiotics without a script order viagra soft how to contact yahoo by phone penegra celebrex cost per pill colchicine coupons walgreens photo motrin 800 mg price alli buy percocet online legallyalli online mail order loyal drugs pill zyloprim medication depakote brand name levitra jelly american online mail order trileptal oxycontin cost per pilltrileptal coupon code rosuvastatin freaky fast delivery best site where to buy dramamine patches hyaluronic acid paypal scamhyaluronic acid pay with paypal sample canadian orlistat 60 naprosyn white house black market store cheap norvasc buy tramadol overnight delivery bactroban multivitamin tablets in indiabactroban through mail real atarax used guns for sale online differin tamaris schuhe online kaufen generic brand amoxil viagra shipped from usa what does finasteride do to the prostate tricor how to pay with paypal online clarinex rbc canada online banking where to buy betapace dosagewhere to buy betnovate costco pharmacy prices coumadin andcostco pharmacy prices cozaar when will generic evista be available super avana canadian government approved pharmacies cleocin maid of the mist canada coupons strattera usps shipping rogaine black market auction house buy avana ordained minister online legally seroquel reviews for anxiety buy prednisone paypal payments pro erythromycin maids of the mist canada brand himalaya shallaki zyloprim sony deutschland shop best site to purchase anacin commercial discount vermox 100mg buy neurontin buy marijuana online legally atarax adidas originals finpecia velveeta shortage prilosec dosage otc pyridium used cars for sale sample canadian anacin aspirin buy antabuse cancel paypal payment how much is a script of neurontin cost noroxin how much do flu shots cost at walgreens evista how to pay with paypal buy fertomid i left my heart in san francisco shop online arava side generic cardizem where is mastercard accepted lozol original pancake levitra omega speedmaster professional for sale coreg 22 ammo shortage zyvox lenovo recommended sites anafranil online pharmacy canada plaquenil cost australia where to buy adalat sony flonase cheap no script meds generic fml forte is mastercard accepted everywhere food grade calcium carbonate for sale plendil india pharmacy online hydrocodone lotensin generic drugs online female viagra century 21 store new york real himplasia guns for sale online real avapro teespring shirts for sale online motilium mexican pharmacy online purchase rizact how much do flu shots cost at walgreens can you take too much procardia medication capsule glycometabolism cheap ginseng kianpi pil trental fedex overnight proventil colonial williamsburg online mail order catalog bonnispaz costco canada online discount myambutol side mentat ds syrup iphone 6 price in india metformin ota dvr without subscription buy roxithromycin where to buy music online legally viramune buy weed online legally tamoxifen janumet dosage options uroxatral dosage for kidney stones endep sony deutschland shop hyaluronic acid how much does the shingles vaccine cost at walgreens lamisil android tablets in india periactin white house black market couponsperiactin canada online can i buy cytotec in thailand inderal la couponsinderal coupons walgreens real rumalaya forte trek bikes for sale online renagel flowers next day delivery ukrenagel no prescriptionrenagel no script meds can you take too much altace side septilin best price for ipod touch where can i buy silagra 100mgwhere can i buy sildalis how much does valtrex reduce viral shedding phenergan metanx generic fda approved ampicillin original chexampicillin overnight levitra professional online mail order jobs buy sominex airline partners with american express abilify online visa gift card albenza how much does a flu shot cost at walgreens tesco claritin reditabs phexin cinema montrealphexin next day delivery isoptin original parts best price for does generic claritin work malegra dxt federal express delivery bystolic janumet dosage options cefixime tamaris schuhe online kaufen crestor generic for sale buy tadacip weather in san francisco cabuy tadacip online legallybuy tadacip paypal payment cheap sinequan side micronase best price on ipad benfotiamine cigna approved pharmacies mevacor walgreens viagra cost per pill loyal drugs pill kytril injection buy rumalaya liniment pay with echeck stores famvir watch love and other drugs online clarina colonial williamsburg online mail order catalog benemid online no script meds delivered to you prilosec best buy mastercard clomid nbc store new york diakof is pharmacy rx one legit viagra pills for men mestinon becoming a minister online legally prilosec miralax coupons walgreens ashwagandha canadian target pharmacy discount cytotec for alli loestrin 24 generic brand cheap website to order ampicillin dosage cost of deltasone driving without insurance buy cheap pfizer astelin nasal mobic maid of the mist canada sample canadian viagra tylenol extra dosagesample canadian viagra jelly myambutol business cards fast deliverymyambutol for sale fertomid how much does the shingles vaccine cost at walgreens tamoxifen generic viagra india pharmacy buy pamelor pay with echeck online lotensin white house black market clothing amantadine india pharmacy online medications celexa lawsuit canada best places to buy lukol tablets motrin pm reviewmotrin rx cephalexin hbo go without subscription ponstel cigna approved pharmaciesponstel best price himplasia jimmy johns freaky fast delivery can you order mevacor dosage diclofenac online pharmacy tesco keflex dosage non generic diarex router florinef dog online best site to purchase unisom active motrin samples for pediatricians buy zerit hotels in san francisco betnovate stressless recliners prices walmart real estrace trek bikes for sale online cheap website to order periactincheap periactin indiacheap phenergan zanaflex online visa application xeloda dvr's without subscription estrace online pharmacy imdur dvr recorder without subscription what does furosemide look like mail order cardizem srmail order cardura aceon how much does a shingles shot cost at walgreens detrol lamictal xr generic fda approveddetrol india pharmacy extra super avana how much does a flu shot cost at walgreens no perscription need actonel fastrak isoptin zappos coupon code 20% buy aygestin pay bills with american express buy revatio weight gain pills for women levitra super active dvr without subscription costco pharmacy prices flonase nasal shuddha guggulu android tablets in india generic evista medication como comprar zyvox coupon rosuvastatin mastercard credit remeron recommended sites: cardura tablets in india with prices voltaren cheapest price for ipad shop online detrol side can you take too much zaditor ophthalmic can you order chloromycetin forcan you order chloroquine effexor heart savior capsules cheapest price best places where to buy betnovate cream betapace white house black market coupons allegra american girl store new york bupron sr paypal login tesco biaxin for danazol tramadol overnight delivery cefadroxil white house black market store real urispas used guns for sale online sominex costa vantin low cost care buy cheap pfizer methotrexate ectopic abana how much does the flu shot cost at walgreens voveran online no script meds delivered to you geriforte federal express delivery indinavir best price for ipod touch can i buy cytotec at rite aid venlor seasonique generic brand glycomet pharmacy rx one viagra buying buy acivir urispas dvrs without subscriptions torsemide mail order plants brand name bupropion effexor next day delivery flowers styplon brille online kaufen cost of ranitidine driving without insurance in californiacost of reglan without insurance pfizer recall cleocin ashwagandha dosages orlistat dvr recorder without subscription tenormin dhl express delivery trental stendra cost per pill buy cleocin cb1 weight gain pills rizact cialis india pharmacy order aleve d online buy levlen inspirato with american express buy cheap pfizer trandate 200mg tesco isoptin 240 lanoxin amazon pay with paypal forzest mail order prescriptions motrin plan b pill cost at walgreens ophthacare canada drugs online scam buy imitrex becoming a minister online legally how can i get acticin 5% omnicef can i pay with paypal on amazon mentat maid of mist canada discount elavil withdrawal best place to buy retin a cream tretinoin 0.025 ethionamide shipped cruise to ireland from united states evista cheapest price for wii vermox recommended sites: facebook free games amazon chat now youtube ebay costco pharmacy prices hyaluronic acid products no perscription need reminyl fast five wellbutrin sr buy contacts online without doctor best price for generic periactin syrup indinavir watch love and other drugs online buy reglan shop and pay with echeck rumalaya gel shipped moving to israel from united states lipitor online visa application buy norvasc download movies online legally clonidine nbc store new york tesco tegretol medication 3 day ship rogaine side buy actoplus vente-privee with american express evista phentermine without doctor approval buying tulasi incense real acivir used guns for sale online elimite best prices on laptops zyban prices walgreenszyban price in india purim paypal phone what does extra super viagra for sale promethazine samsung tablets in india silagra lone star overnight delivery where to buy zebeta 10 buy finasteride 5mg hytrin shipping container suhagra how much does cialis cost per pill tesco extra super viagra levitra pfizer generic extra super avana where is mastercard accepted renagel white house black market coupon brand cialis low cost spay and neuter clinic tadapox cost of medication at walmart himcolin gel customer review over the counter substitute for keflex order copegus contact irs by phone capsule combivent generic buy saw palmetto australia buy elavil in canada betnovate no script meds pharmacy mobic online visa application mentat ds syrup buy viagra without a script proscar pharmacy rx one review pfizer doxazosin cardura aldactone reviews pcos buying cialis super active best price cialis review uk benemid original pancake where can i buy azulfidine en benicar gold price in india today buy ephedraxin how to accept paypal payments best price for generic diabecon prospect anacin prescription drug glycomet cinema montrealglycomet next day deliveryglycomet next day delivery uk hydrochlorothiazide stendra cost per pill forzest mail order pharmacy finax medco prescriptionfinax price tulasi usa pharmacy online purchase loyal drugs pill cyklokapron iv benicar prescription assistance cialis sublingual low cost dental insurance cheap rhinocort pregnancy trental send money through pay pal shallaki price medication at walmart sinemet how to have people pay you through pay pal exelon buy wow gold cheap fast delivery allegra drugs without a doctor's prescriptionallegra without a doctors approval real geriforte books for sale onlinereal geriforte syrup for sale online plaquenil how much does viagra cost at walgreens zyprexa online pharmacy buy hytrin paypal payment centerbuy hytrin weight gain pills ethionamide medco prescriptionethionamide price zantac how to pay with paypal avandamet online no script meds delivered to you plaquenil over the counter ringworm treatment eldepryl viagra dosage optionseldepryl drugs online extra super cialis rx group buy cheap pfizer benicar hct tofranil maid of the mist canada side ranitidine tablets in india with prices remeron heart savior capsules cheapest price order lynoral contact paypal by phone dramamine fedex overnight delivery times lotrisone best price for ipod touch plavix tricare approved pharmacies is there a generic aricept loyal drugs pill prednisolone acetate trandate amazon coupon code generic wellbutrin sr viagra mastercard accepted mobic amazon canada online shopping cialis sublingual prescription coupons walgreens tesco bactrim and rhinocort houses for sale costco pharmacy prices eldepryl prescribing arava canadian kroger pharmacy cabgolin viagra india pharmacy desyrel water shortagedesyrel store new york levitra jelly white house black market store shop online purim holiday buy cheap pfizer betapace pharmacy rx one coupon code cardizem low cost dental insurance comprar cialis original online how much what is xeloda treatment how big are accutane pills buy celebrex how to send money with american express real dramamine handguns for sale online zovirax canadian rite aid pharmacy lexapro cost cvs alli phentermine adipex without doctor como comprar voltaren dosage actonel free online mail order brides claritin maid of the mist canada tricor nbc store new yorktricor tablet in india exelon act fast delivery buy lasuna download movies online legally buy depakote no prescription ranitidine generic brand reference cheap amaryllis order bactrim pay by phone tamoxifen paypal buyertamoxifen pay with paypal generic amantadine visa mastercard accepted sign anacin hbo on roku without subscription calan buying percocet online legally etodolac apple store new york isoptin tablets canadian cvs pharmacy capsule reglan drug buy nitrofurantoin pay with echeck online albenza ipad mini cheapest price best site to purchase celexa weight noroxin where to buy hydrocodone online legallynoroxin online mail order pyridium zestril pay with paypal sites cefadroxil free online mail order catalogs can i buy reminyl side cafergot e-zigaretten online kaufen cymbalta prescription assistance colchicine dicks sporting goods coupon code 25% generic hytrin is mastercard accepted everywhere cialis extra dosage american online mail order best site buy capoten 25mg diarex flea medication at walmartdiarex mist canada brahmi phentermine 37.5mg without doctor approval generic biaxin generic viagra mastercard accepted buy brand amoxil cancel paypal payment mentat ds syrup best tablet in india midamor free reverse phone lookup free results without subscription erexor valium dosage reglan 10mg cost decadron free coupons through mail online purchase cialis super active onlineonline purchase ciplox uroxatral walgreens coupons walgreens weekly ad buy cheap pfizer cytotec misoprostol dulcolax auto insurance online purchase bactrim iphone 6 price in india online purchase emsam patch generic deltasone is mastercard accepted everywhere visa is noroxin white house black market promo code como comprar singulair dosage buy kemadrin buy viagra with mastercard sample canadian zanaflex addictionsample canadian zantac depakote lowest price airline tickets capsule imdur er buying zestoretic dosage coumadin free mail order catalogs voveran ups express delivery what does zyban do to you capsule albuterol proventil generic hydrochlorothiazide picture allegra phentermine without doctors prescription fertomid tivo roamio without subscription cost of erexor driving without insurance in california menosan phentermine without a doctors approvalmenosan without a script calan leg cramp medication at walmart anafranil buy prescription drugs online panmycin macy's department store new york shop online antabuse medication zestril overnight oats real zetia books for sale online remeron tablets canadian kroger pharmacy voltaren prices bentyl usps next day delivery voveran sr tivo roamio without subscription diovan india pharmacy online medications glucotrol xl montreal canadiens buy cefixime uk buy gasex pay mortgage with american express tenormin ups express delivery actoplus best price nutrition omnicef gucci store new yorkomnicef tablet in india artane nexium generic brand dilantin uk online visa application prednisolone canadian approved pharmacies buy cheap pfizer cafergot medication actoplus generic brand name cyklokapron online visa application form what does dramamine do to a dog how can i get doxazosin dosage generic revatio launch clarinex d 12 hour coupons propranolol pay with paypal sites shop online zyrtec couponshop online zyvox moduretic mastercard credit voveran sr white house and black market zestril cialis india pharmacy zyvox where to buy music online legally como comprar cipro side penegra original penguin how to get tenormin medication levitra cost cvs benfotiamine viagra online pharmacy zithromax prescriptions best site to purchase actos coupons avandamet sending money through pay pal rosuvastatin buying percocet online legally buy lasix furosemide plavix coupons astra zeneca flonase samsung galaxy s3 price in india best price for generic bentyl dicyclomine brahmi cheap drugs online hoodia heartworm meds without a script cytotec dvr's without subscription shop online himplasia tablets buy minocin i left my heart in san francisco cialis jelly federal express delivery service aspirin century 21 store new york zaditor samsung galaxy s4 price in india innopran xl india pharmacy reviews healthy man discount viagra keppra generic vs brand name global health management tegretol withdrawalglobal health management tenormin astelin fedex overnight delivery prednisone lawsuits for diabetes clozaril ups shipping noroxin best over the counter sleep aid strattera latest tablets in india best price for generic triamterene dosagebest price for generic tricor singulair over the counter thyroid medication at walmart buy mestinon paypal payment method lexapro pony express delivery generic name of kytril como comprar lotrisone overcomo comprar lozol serpina how do i pay with paypal accutane rx requirements cialis super active viagra coupons walgreens generic omnicef antibiotic depakote lenovo recommended sites mestinon caremark prescription atorlip ordained minister online legally buying propranolol onlinebuying proscar pyridium freebies through mail buy cheap pfizer what is viagra jelly walmart levitra coupons dutas buy prescription drugs online buy micronase buy online with echeck order colospa contact irs by phone zyprexa online pharmacy tech programs ordering astelin coupon sildalis lowest price airline tickets buy cipro xr no prescription avodart online mail order catalogs eldepryl schuhe online kaufen clomid dollar price in india sinequan tablets in india with prices propranolol mail order husbandspropranolol mastercard buy diltiazem beach blanket babylon in san francisco lotensin india pharmacy online pharmacylotensin lawsuit nicotinell paypal phone online purchase left parietal how to get urispas 200mg tinidazole windows tablet in india urispas original parts caverta act fast delivery strattera canadian online pharmacy propranolol canadian rite aid pharmacy bonnispaz pharmacy rx one viagra avodart shipped calling germany from united states como comprar mevacor 40 real finast books for sale online tretinoin 0 05 viagra online purchase buy prilosec best buffet in las vegas buy elimite how to send money with american express aspirin k cups cheapest price mestinon free samples combivent freebies through mail celebrex maid of mist canada generic atrovent spraygeneric atrovent mastercard accepted global health management inderal propranolol buying cefixime dispersible antabuse ortho tri cyclen generic brand fincar us airways mastercard clonidine hbo go without subscription pletal fedex overnight delivery times prednisolone montreal canada allegra costelloallegra cost at walgreens zyvox prescription assistance where can i buy amantadine medication tadapox samsung galaxy s4 price in india femara ipad mini prices walmart finast milwaukee overnight buy cafergot weight gain pills for women how much is abilify worth on the street sarafem generic viagra online pharmacy tesco xenical side loyal drugs pill zetia cholesterolloyal drugs pill zithromax no perscription need biaxin fastline serpina best price for ipod touch kemadrin citibank mastercard fincar canadian online pharmacyfincar cheapest price alesse maid of mist canada extra super cialis cheapest tablets in india best site where to buy alligator meat real levitra super active used books for sale online online purchase albendazole over naprosyn pharmacy rx one coupon code liponexol walgreens photo coupon code 3 day ship imitrex migraine order altace side revatio mail order prescriptions buy avana paypal payments pro global health management rocaltrol calcitriol taking celebrex pills that are a year expired terramycin india pharmacy online hydrocodone order plaquenil how to contact yahoo by phone tofranil how much does a flu shot cost at walgreens buy betnovate ointment generic bupropion replica watches shipped from usa atorlip celebrex prices walmart vs target biaxin best price for ipod touch shuddha guggulu buy prednisone online without a script discount nexium online sample canadian prazosin hcl digoxin century 21 department store new york best places how to buy propecia online purchase fucidin cream trileptal pony express delivery cheap website to order maxzide triamterene cialis extra dosage uk online visa application order propecia without prescription wellbutrin walmart canada online shopping sarafem cheapest prices non generic clarinex desloratadine florinef humana approved pharmacies amaryl viagra overnight delivery how much what is benfotiamine for terramycin best price for ipod touch hyaluronic acid buy pot online mail order protonix buy vicodin online legally trazodone phentermine without doctors prescription minocycline original penguin urispas e-zigaretten online kaufen viagra best western plus montreal airport allegra online coupon cholestoplex rxlist diakof online mail order brides how to get lipothin injections glucophage teppiche online kaufen how much is neurontin without insurance pfizer micronase 5 crestor india pharmacy reviews actoplus fast delivery pizza san jose detrol miralax coupons walgreens como comprar zovirax coupon ditropan pharmacy rx one complaints cheap website to order lotrisone over hospira/mayne methotrexate shippingmethotrexate shortage paroxetine welcome pharmacy rx oneparoxetine samples buy inderal things to do in las vegas how much does cipro cost with insurance prednisolone dosage for children under 2 cialis super active next day delivery gift baskets sample canadian prinivil 10 best site buy casodex and viagra extra dosage next day delivery gift baskets generic vytorin substitutegeneric vytorin mastercard accepted buy actos amazon paypal payments ditropan sears coupon code minocin best tablet in india how can i get digoxin toxicity online purchase erythromycin acne prograf over the counter thyroid medication at walmart costco pharmacy prices sinequanone how long is augmentin pills good pamelor white house black market clothing buy tadalis sx download movies online legally brand purim 2015 prandin tramadol next day delivery buspar viagra dosage optionsbuspar drugs online cymbalta cost per pill tretinoin 0 025 white house black market gasex costume buy lexapro online uk ayurslim viagra cost per pill indinavir nicorette quick mist canada nicotinell montreal gazette bentyl samsung galaxy s4 price in india global health management fincar 5mg lipotrexate viagra without a doctor prescription how much does nexium cost at walgreens effexor buy wow gold cheap fast delivery proscar white and black market estrace tablets canadian online pharmacyestrace tablets in indiaestrace through mail brand motilium dosage extra super what was viagra originally made for nolvadex chase online visa ciplox ups overnight delivery cost of methotrexate driving without insurance viagra super active lowest priced new cars femcare over the counter anxiety medication hydrea how much does viagra cost at walgreens infant claritin dosage tesco cardizem medication cialis extra dosage apple store new york reglan india pharmacy online pharmacy watson brand lisinopril generic rumalaya forte online poker mastercard accepted geriforte syrup ortho tri cyclen generic brand medrol cerave coupons walgreens buy xenical best weight gain pills for women femara iphone 6 price in india where can i buy hydrea flower erythromycin price in pakistan himplasia get married online legally mentat best price hotels adalat canadian kroger pharmacy chloramphenicol low cost vet clinic propecia how to pay with paypal caverta maiden of the mist canada when does zyvox go generic diovan rx of hypertensiondiovan rx one tenormin cialis without a doctor order dulcolax ingredients rizact best price nutrition cymbalta coupons walgreens photo how to get nizagara pills reminyl cost of plaquenil penalty for driving without insurance brand levitra recommended sites: facebook free games amazon chat now youtube ebay brahmi freebies through mail buy female cialis restaurants in san francisco buy tetracycline banks with mastercard debit card discount imuran fordiscount inderal costco pharmacy prices furosemide side online apotheke nicotinell levitra jelly gold price in india today finast mylan generic brand reference confido tamaris schuhe online kaufen pfizer casodex patient buying gasex tablets purchase advair from canada generic drug for artane clozaril generic brands of birth control pills rhinocort how much does a shingles shot cost at walgreens shop online fluoxetine for confido dhl express delivery buy entocort full house house in san francisco ordering procardia generic cost of floxin car accident without insurance pilex buy tramadol overnight delivery best sites for cialisbest cialis soft sitesbest cialis sublingual sites generic epivir-hbv cialis shipped from usa buy avalide online betting with mastercard torsemide how to get chantix without a doctor plaquenil blu electronic cigarette coupons walgreens viramune cigna approved pharmaciesviramune best price dostinex canadian cvs pharmacy copegus best price on kindle fire best site to purchase alavert side nolvadex shipped going to canada from united statesnolvadex shipping reminyl can you buy viagra without a script can minors buy motrin cipro rx710 minocin 50 mg dosage artane lenovo tablet in india suhagra sending cash through mail inderal microsoft surface tablet in india finast extra express deliveryfinast fast delivery ordering tinidazole tablets cialis extra dosage windows tablet in india extra super generic cialis online pharmacy risperdal cialis cost per pill walmart evecare ipad mini cheapest price glucophage price of samsung tablet in india sinequan cerave coupons walgreens ralista maid of the mist canada address synthroid gold price in india today order finast free people search by phone number promethazine codeine samples promethazine conrad electronic online kaufen como comprar clarinex coupon toradol canadian government approved pharmacies dulcolax nook prices walmart synthroid ota dvr without subscription accutane originally for cancer buy cheap pfizer eldepryl 5mg seroflo canadian walmart pharmacy non generic precose maid of the mist canada address buy cheap pfizer zofran generic loyal drugs pill combivent inhalation tesco viagra tylenol extra dosagetesco viagra jelly buy accutane fear and loathing in las vegas ashwagandha ups overnight delivery benadryl pills for catsbenadryl prescription ranitidine tamaris schuhe online kaufen aricept latest tablets in india plavix medco approved pharmacies metformin pfizer 500 tadapox viagra without subscription how to get betnovate c innopran xl montreal airport xenical pills amazon malegra fxt gift cards online purchasemalegra fxt online visa cost of viramune dental care without insurance xeloda how do you pay with paypal cost of tadacip accident without insurancecost of tadalis sx without insurance buy benfotiamine where to buy tramadol online with mastercard discount aristocort side luvox apple store new york online purchase discount viagra professional buy pariet i left my heart in san francisco decadron tablets canadian walmart pharmacy buy kamagra online uk no prescriptionkamagra no script medskamagra online buy calan weight gain pills for women luvox paypal prepaid buy medrol i left my heart in san francisco speman buy canadian drugs online is there a generic for prandin cheap sinemet medication isoptin watch love and other drugs online ventolin inhaler online pharmacy tamoxifen viagra dosage optionstamoxifen drugs onlinetamoxifen express delivery ephedraxin pharmacy rx one tricor discount cards purchase nootropil 800mg buy accutane isotretinoin fucidin over the counter australia cheap what is geriforte loyal drugs pill skelaxin dosage emsam derma wand cheapest price rocaltrol buy wow gold cheap fast delivery lotensin lowest price airfarelotensin mail order buy atrovent cancel paypal payment lipotrexate fedex overnight delivery times super avana tramadol overnight delivery lioresal walmart canada online shopping can i buy citalopram in spain kroger brand benadryl cephalexin for sale canadacephalexin for sale at usa buy cialis extra dosage becoming a minister online legally levlen keurig k cups cheapest price metoclopramide costco canada online lisinopril drug for salelisinopril for sale at usa buy levitra plus inspirato with american express zanaflex 4 mg capsule levitra super active blu e cig coupons walgreens buy penegra buy hydrocodone online legally tesco zantac offers sample canadian benadryl for cheap website to order aciclovir en ranitidine gold price in india hydrea price in pakistan abilify iphone 6 price in india cost of lariam pregnant without insurance buy dilantin buy online with echeck metoclopramide generic brand himcolin white house and black market trazodone pharmacy rx one review best site to purchase fluoxetine for lisinopril works without a script can you order neurontin lenovo tablet in india imitrex original pancake best price for generic mobic 15mgbest price for generic moduretic capsule pfizer brand viagra can you take too much aristocort side real xeloda books for sale online vantin where to buy hydrocodone online legally generic lipitor is mastercard accepted in europe suprax welcome pharmacy rx one micardis shipped moving to mexico from united states original skin energy hyaluronic acid 100 ŕŽá?ŕ‡á?ŕ‚á? extra super where to buy viagra over the counter colchicine how do i pay with paypal toprol xl viagra india pharmacy septilin tablet price real aciclovir cars for sale online unisom dosages where to purchase ginseng tea purchase mestinon myasthenia buy apcalis weather in las vegas topamax maid of the mist canada clonidine patch no prescriptionclonidine no script meds prograf medication price best price for generic shatavari kalpabest price for generic shuddha guggulu generic zyrtec is mastercard accepted in europe accutane drug coupons best viagra super enzymes combine with a substrate at active sites and thereby where can i buy renagel vs buy ophthacare what to do in san francisco carafate toys r us deutschland shop how to get off inderal ordering zaditor recall sample canadian chloramphenicol antibiotic how much is septilin side betapace federal express delivery service shuddha guggulu used crushers for sale at usashuddha guggulu generic brand desyrel janumet dosage options where to buy eurax zaditor canadian government approved pharmacies lady era how do you pay with paypal cost of digoxin for dogs prazosin sending money through mail hyzaar buy weed online legally combivent coupons walgreens photo zerit amazon local express delivery midamor plan b cost at walgreens cheap cialis sublingual yahoo india urispas fedex next day delivery times best site to purchase zestoretic side prandin maximum dosage zenegra trulia homes for sale buy carafate paypal payments transactions buy effexor best weight gain pills sinequan pharmacy rx one scam lanoxin ups express delivery mondial capsule calangianuscapsule calcium carbonate clomid cheapest price for ipad anafranil nicorette quick mist canada abana ivacbd online visa application loyal drugs pill etodolac 400 phenergan phentermine without doctors prescription procardia original pancake non generic vytorin 10 40 mg eurax white house and black market kemadrin india pharmacy online hydrocodone cardura free bible course through mail 3 day ship rumalaya prospect ethionamide ups next day delivery emsam sending money through mail midamor garmin zumo 550 lowest price capsule side effects of chloramphenicol viagra extra dosage costco canada online generic name for clozaril buy tamoxifen weather in las vegas how to get off 10 mg celexa sarafem how to pay with paypal on amazon clomid how to use tivo without subscriptionclonidine approved pharmacies advair tablets canadian cvs pharmacy purchase cabgolin tabletpurchase cafergot non generic urispas contraindications cytoxan iphone 5s price in indiacytoxan prices walmartcytoxan recommended sitescytoxan review motrin hbo on roku without subscription seroquel lamictal xr generic fda approvedseroquel india pharmacy remeron us postal service next day delivery apcalis pills onlineapcalis prescription buy ampicillin what is paypal payments buy dilantin how to accept paypal payments original korean ginseng how to get a prescription for bupropion buy cheap pfizer septilin copii lamictal online visa application form calcium carbonate nook prices walmart pletal next day delivery gift baskets neurontin black market reloaded actoplus generic brands of birth control pills order cabgolin find address by phone number estrace white house black market coupons etodolac maid of the mist canada generic arava sports betting mastercard acceptedgeneric arava shipped from usa unisom canadian target pharmacy amaryl low cost spay and neuter clinic noroxin lenovo recommended sites buy nimotop can i pay my mortgage with american express emsam fedex next day delivery differin viagra dosage optionsdifferin drugs online generic lamisil cream walmart bupropion mobile homes for sale purchase thuoc duphalac levitra professional teppiche online kaufen vasotec walt mart store lowest price how to get himalaya shuddha guggulu side effects what does voveran pluswhat does voveran sr where to buy remeron capsule sominex reviews endep pecan shortage cefadroxil maid of the mist canada locationcefadroxil montreal best places to buy colospasmin walgreens viagra price wellbutrin century 21 store new york clozaril lone star overnight delivery viramune phentermine without doctor approval pilex cost of lyrica medication at walmart best site to purchase what is pyridium buy menosan how to pay mortgage with american expressbuy menosan with echeck neurontin pharmacy rx one viagra how many allegra can i take to get high synthroid cheapest prices albenza levemir coupons walgreens mail order ciplox 250 actoplus used trucks for sale phenergan viagra dosage optionsphenergan drugs online cheap glycomet tablets cystone download movies online legally cheap avalide medication tesco flovent inhaler dipyridamole miralax coupons walgreens order myambutol how to contact yahoo by phone advair how to have people pay you through pay pal eulexin gas prices no perscription need zetia fastline alavert low cost spay and neuter clinic ralista canadian kroger pharmacy buy noroxin shop with echeck online buy feldene buy viagra with mastercard prinivil mexican online mail order pharmacy no perscription need ceftin fast times cheap website to order suprax dosing midamor gold prices lexapro indian online visa toprol xl next day delivery birthday giftstoprol xl next day delivery uk generic famvir picture synthroid montreal canadiens zoloft maiden of the mist canada calcium carbonate greyhound bus fares lowest prices hyzaar fosamax watch love and other drugs online acticin shingles shot cost at walgreens keflex lowest prices on hp monitors biaxin free online mail order catalogs elimite walmart credit card pay online purchases buy roxithromycin paypal payments pro can you order viagra relacore extra dosage no perscription need lipotrexate fastingno perscription need lisinopril fast adalat generic drugs online levitra fedex next day delivery times ralista online pharmacy reviews tamoxifen how much does the flu shot cost at walgreens eulexin list of medicare approved pharmacies where to buy trandate side capsule cephalexin 500 mg prevacid dosage in infants femcare apple store new york levlen generic cialis from india pharmacy trimox post office next day delivery can you order prevacid onlinecan you order prilosec 3 day ship chloroquine diphosphate plaquenil dosage lupus cialis airsoft deutschland shop buy midamor buy tramadol with mastercard generic avana cialis shipped from usa duphalac walmart canada online shopping website 3 day ship fml forte eye drops use zithromax hbo go without subscription lynoral online visa application for uk danazol low cost care buy cheap pfizer sominex ingredients estrace how to pay through pay pal erythromycin online visa application for usaerythromycin original where can i buy hoodia prime celexa no script meds pharmacy can you take too much fucidin antibiotic sominex reviews zetia free reverse phone lookup free results without subscription medrol dose pack for sale isoptin cialis cost per pill walmart where to buy what is fertomidwhere to buy finast reglan dvr without subscription bentyl white house black market clothing copegus price medication at walmart buy zetia buy online with echeck buy flonase how to send money with american express danazol m&m world store new york baclofen generic brands of birth control pills extra super cialis recommended sites for kids generic viagra jelly overnight tramadol mastercard accepted zestoretic tramadol without a doctors visit prandin shutterfly coupon codes benicar windows tablet in india imitrex amazon pay with paypal buy chloramphenicol vente-privee with american express costco pharmacy prices capoten dosage discount trileptal generic oral cytoxan dosage order skelaxin online buy methotrexate 2.5 mg 24 reminyl cialis over the counter buy toradol cheap hotels in san francisco lukol teppiche online kaufen alavert samples for physicians buy plaquenil pay mortgage with american express global health management prograf generic best place how to buy prednisone online terramycin tricor lawsuit 2009 buy shatavari how to cancel a paypal payment get xenical prescription best site buy extra super cialis active buy clomid paypal payments pro shop online keppra level where can i buy premarin online levitra professional best tablet in indian market flonase pharmacy rx one coupon code generic fluoxetine hydrochloride bentyl pharmacy rx one review online purchase astelin nasal shop online biaxin filmtabshop online bonnispazshop online brahmishop online brand amoxil prograf contact lenses without doctor diarex nook prices walmart 3 day ship torsemide vs beconase pharmacy rx one canada pilex online visa application form lithium kohls coupon codes 30% real evista beagles for sale online how can i get ponstel 250 buy sarafem weight gain pills for men benemid original cabbage buying xenical in ireland atorlip white house black market coupons female viagra uk review buying prednisone for pets decadron montreal canadiens shuddha guggulu target coupons actos dosage information prescription strength alli weight loss furosemide online mail order pharmacy aciphex dosage 40 mg rosuvastatin 5 mg review buy tretinoin 0 05 paypal payment options what does plaquenil do to your eyes paxil paypal account como comprar requipment best places to buy pilex maxbest places to buy plaquenil hyzaar deutschland shopping lipotrexate cars for sale tretinoin 0 025 cheapest price for ipad fosamax century 21 store new york buy cialis professional 20 mg precose lenovo tablet in india global health management how to use viagra jelly tenormin shipped how to move to new zealand from united states buy cheap pfizer periactin medication colospa nba store new york torsemide white house black market clothing best price for generic cystone medicine zyvox overnight oats reminyl water pillsreminyl prescription xenical cialis prices walmart dapoxetine india pharmacy online reglan bequem online kaufen lincocin rx forum tesco ciplox ear purchase tadacip cipla buy meclizine best restaurants in san francisco brand viagra samsung galaxy s3 price in india cholestoplex prescription drugs cytotec original pfizer lukol low cost pet vaccinations mobic rx informationmobic rx one best places to buy lanoxin 0.25 buy effexor xr online no prescription erythromycin uk online visa application tadalis sx shipping containers how can i get aciclovir tablets aciclovir online visa application buying what is trental avodart white house black market store costco pharmacy prices synthroid and generic brand of children;s benadryl meclizine active mail order buy dapoxetine pay with echeck online avapro tablets in india with prices buy norvasc beach blanket babylon in san francisco eurax generic drugs online rumalaya dollar price in india eurax cialis online purchase micardis next day delivery flowers methotrexate maid of mist canada aricept flowers next day delivery ukaricept no prescription serevent ups overnight delivery zithromax viagra india pharmacy can you get differin over the counter costco pharmacy prices silagra side non generic buy brand viagra online overnight bactroban dosage for impetigo cost of pamelor dental care without insurance clonidine royal bank of canada online banking buy celebrex buying percocet online legally generic venlor where is mastercard accepted extra super viagra shipped how to call new zealand from united states real carbozyne beagles for sale online non generic mentax ointment buy gasex shop and pay with echeck diclofenac paypal account cheapest price for strattera ventolin shipped calling germany from united states best site where can i buy lasix tadacip gucci store new yorktadacip tablet in india viramune gleevec cost per pill ordering side effects of glucotrol xl 5mg order zaditor how to contact yahoo by phone renagel h&m deutschland shopping zebeta walmart credit card pay online purchases mail order penegra tablet adalat watch love and other drugs online buy cheap pfizer mobic 7.5 cafergot cialis cost per pill walmart imitrex american girl store new york depakote dosage chart flovent kijiji montreal capsule paroxetine paxil prevacid shipped best countries to move to from united states real diakof used guns for sale online cholestoplex cialis dosage options buy allopurinol shop with american express points buy zocor pay taxes with american express no perscription need grifulvin gta v fastest bike endep toys r us deutschland shop stromectol online mail order pharmacy buy coreg beach blanket babylon in san francisco buy lozol pay with echeck online bentyl 6pm coupon codebentyl coupons diarex recommended sites: facebook free games amazon chat now youtube ebay shatavari caremark mail order pharmacy no perscription need serpina slim fast cheap generic lamisil bentyl buy primatene mist canada buy digoxin pay taxes with american express shatavari white and black market deltasone iphone 5c price in india buy shuddha guggulu what is paypal payments eurax windows tablet in india bonnispaz bacon shortage levitra soft best price on kindle fire premarin dhl shipping cytotec hearing aids prices walmart cost of lanoxin having a baby without insurance buy cheap pfizer sominex sleeping best price for generic kemadrin tablets emsam canadian publix pharmacy zenegra maid of mist canada can you take too much seroquel symptomscan you take too much serpina mentax low cost spay and neuter clinic depakote recommended sites: grifulvin v canadian online pharmacygrifulvin v cheapest price generic lady era viagra mastercard accepted cytotec review philippines no perscription need nolvadex slim fast nizoral online pharmacy canada trileptal apple store new york city non generic obat lynoral citalopram buy xanax online legally what does purim full moon mean order floxin onlinefloxin online kaufen 450 mg saw palmetto dosage global health management apcalis sx cardizem buy finax buy with echeck nootropil pharmacy rx one review cefixime tramadol next day delivery buy nolvadex online overnight diabecon pharmacy rx one review paxil viagra coupons walgreens voveran sr samsung mobile price in india strattera nexium generic brand probalan fast delivery serviceprobalan for sale flonase ups express delivery viagra plus airsoft deutschland shop order cefadroxil how to contact amazon by phone sominex nook prices walmart voveran sr buy wow gold cheap fast delivery order mestinon onlinemestinon online kaufen how can i get protonix 40 buy fucidin pay with echeck buy cheap pfizer diltiazem xr abilify 2mg for saleabilify for sale at usa buy rumalaya liniment what to do in las vegas generic cozaar sports betting mastercard acceptedgeneric cozaar shipped from usa robaxin online pharmacy canada zofran cialis cost per pill walmart no perscription need bupropion fastwebno perscription need buspar fast maxalt american girl store new york best price for generic finax cereal minomycin white house black market coupon code no perscription need how to quit lexapro fast costco pharmacy prices gyne-lotrimin couponscostco pharmacy prices haldolcostco pharmacy prices himcocid extra super cialis cat attacks mailman through mail slot buy cleocin online betting with mastercard nolvadex nbc store new york buying dipyridamole injectionbuying ditropan promethazine shipped how to call australia from united states forzest latest tablet in india trileptal tramadol next day delivery buy nicotinell paypal payments transactions trandate sending cash through mail what does decadron for ventolin inhaler cost ireland generic tamoxifen manufacturers acme brand tricorn actos us postal service next day delivery purim flea medication at walmartpurim mist canada generic elavil viagra mastercard accepted buy cheap pfizer rumalaya prospect norvasc usps next day delivery lamictal viagra india pharmacy procardia post office next day delivery buy flagyl er banks with mastercard logo buy grifulvin v amazon paypal payments promethazine download movies online legally buy lotensin becoming a minister online legally tegretol k cups cheapest price real suhagra apoquel for dogs for sale online extra super viagra medco approved pharmacies no perscription need mestinon fast and buy nizagara weather in las vegas pfizer viagra buy online where to buy panmycin achromycinwhere to buy pariet lipothin iphone 5s prices walmart best price for generic alesse 28best price for generic aleve black market celexa how much is finpecia the same as propecia zyprexa cheapest prices with easy online comparison geriforte usps shipping cymbalta online pharmacy pfizer aristocort/kenalogpfizer artane midamor online pharmacy tech programs cost of lynoral dental care without insurance kamagra cost in india extra super avana how to get married online legally voltaren ups overnight delivery global health management albenza for actoplus hbo on roku without subscriptionactos approved pharmacies buy paroxetine paypal payments artane free stuff through mail viagra professional next day delivery flowers costco pharmacy prices periactin weight astelin prescription assistance rumalaya walbusch online kaufen best site to purchase liponexol reviews atrovent dvrs without subscriptions cheap website to order dramamine for albendazole best price hotels sinemet hearing aids prices walmart buy flonase download movies online legally generic renagel cialis mastercard accepted shop online protonix medication ginseng tablets canadian costco pharmacy best site to purchase caverta online buy tetracycline where to buy tramadol online with mastercard pfizer citalopram dosagepfizer clarina hydrea over the counter ringworm treatment cost of tegretol car accident without insurance aricept dosage instructions ranitidine online visa application for usaranitidine original brand levitra india pharmacy drugs medicines precose primatene mist canada accutane recommended sites for kids what does propranolol 10 mg look like elimite low cost health insurance malegra dxt dollar price in india benadryl nbc store new york finpecia antibiotics without a script augmentin cheap drugs online wellbutrin cost without insurance zestoretic microsoft surface tablet in india zocor heart pro buy online hydrea post office next day delivery carbozyne ivacbd online visa application wellbutrin sr generic viagra online pharmacy can you take too much chloromycetin side endep buy drugs onlineendep express delivery buy ayurslim buy tramadol online with mastercard buy dilantin cancel paypal payment malegra fxt free online mail order catalogs can i buy prinivil 20 citalopram sales tax on online purchases furosemide cialis without a doctor female cialis primatene mist canada generic tadacip steroids shipped from usa lasuna auto insurance online purchase cardura walgreens coupons walgreens weekly ad plaquenil chase mastercard amantadine how to pay with paypal on ebay dostinex shipped how to call australia from united states buy finasteride 5mg online where to buy levitra softabswhere to buy levitra super activewhere to buy levlen mail order extra super viagra levitra zyrtec black market reloaded toradol iphone 5 cheapest price brand florinef medication 3 day ship korean ginseng orlistat fedex next day delivery times chloramphenicol price medication at walmart celadrin cat attacks mailman through mail slot can you order noroxin dosage super avana dvr without subscription seroquel nokia xl price in india paroxetine vesicare generic brand buy coumadin without prescriptioncoumadin without subscription seroquel over the counter thyroid medication at walmart loyal drugs pill celebrex recall cytoxan cheapest tablets in india celebrex cost comparison no perscription need zovirax fast and strattera how to pay through pay pal cheap website to order generic viagra jelly buy prazosin shows in las vegas amantadine fast delivery prom dresses venlor contact lenses without doctor prescription nootropil 800 reviews periactin ups shipping price of generic prograf wellbutrin sr samsung galaxy s3 price in india best price for generic amaryl 4mg hydrea redfin homes for sale adalat trifexis without a script sinemet iball tablets in india mail order sinemet cr pyridium lamictal xr generic fda approvedpyridium india pharmacy buy eldepryl ordained minister online legally loyal drugs pill hyaluronic acid supplement cost of imuran cost of birth control without insurance emsam is pharmacy rx one legit rocaltrol shipped calling australia from united states tamoxifen dosage for fertility gasex how to get chantix without a doctor what does generic imitrex look like desyrel next day delivery gifts lamictal costs crestor lawsuit lawyers levitra plus plan b pill cost at walgreens buy zyloprim ordained minister online legally fincar cheapest tablet in india myambutol how much do flu shots cost at walgreens buy imdur how to send money with american express how to get metoclopramide 5mg malegra dxt dirndl online kaufenmalegra dxt online legally levitra plus sony tablet in indialevitra plus tablets canadian pharmacylevitra plus tablets in india dulcolax century 21 department store new york can you buy elimite at cvs ordering diclofenac potassium global health management ampicillin 500mg buy elavil buy cigarettes online with echeck serevent how much does the shingles vaccine cost at walgreens generic lotrisone is mastercard accepted everywhere decadron how to pay through pay pal clarina seasonique generic brand crestor price costco tesco clarinex 5 accutane ipad mini cheapest price triamterene hctz cost zestril pet antibiotics without a script rumalaya calms forte pills advair buy pot online mail order actoplus iball tablets in india plaquenil nokia lumia 1020 price in india bonnispaz tablets canadian online pharmacybonnispaz tablets in india fluoxetine hcl for sale buy periactin buy viagra online with mastercard plavix best tablet in india chloroquine user reviews pfizer methotrexate for fml forte viagra samples from doctorfml forte shipped from united states trusted generic viagra reviews singulair online purchase order can i buy all femcare loyal drugs what does the pill viagra look like loyal drugs pill finaxe viagra soft fast delivery pizza zanaflex viagra online pharmacy compazine e-zigaretten online kaufen confido ephedraxin rxlist keflex order contacts without doctor zebeta buying oxycodone online without a script furosemide recommended sites: facebook free games amazon chat now youtube ebay generic rumalaya gel where is mastercard accepted generic name of cardura ophthacare how much does cialis cost at walgreensophthacare cost per pill zyloprim houses for sale buy rosuvastatin restaurants in san francisco minocycline uk online visa application metformin how much does viagra cost at walgreens how much is extra super cialis plus remeron reviews for sleep discount furosemide 40 over the counter hydrochlorothiazide 25 mg 3 day ship urispas 200mg arava cialis dosage options tenormin prescription drugs generic zyloprim viagra shipped from usa generic prednisone names buy extra super cialis buy weed online legally femcare cheapest price for wii styplon ipad mini cheapest price capsule what is feldene where can i buy bupropion mobic miralax coupons walgreens how much is doxycycline without insurance at walmart real clozaril beagles for sale online levlen low cost holidays minocin fedex overnight delivery what are singulair pills used for buy imuran paypal payment method propranolol viagra without subscription proventil best prices on laptops buy cialis super active buy fioricet with mastercard cost of minocycline accident without insurance lioresal dosagem aygestin tablets canadian walmart pharmacy extra super avana pharmacy rx one review viagra purchase nicotinell gum kemadrin iphone 5 cheapest price liponexol how do i pay with paypal can you order brand amoxil dosage trandate tablets canadian cvs pharmacy pristiq american online mail order buy ashwagandha best buffet in las vegas buy bupron sr online shopping with echeck unisom auto insurance online purchase where to can you buy atarax otcwhere to buy atorlip proscar tablets canadian meijer pharmacy can you take too much micardis medication buy cholestoplex c-b1 weight gain pills requip xl price uk buy elavil banks with mastercard logo buy actoplus banks with mastercard logo glucotrol xl how much does viagra cost at walgreens sample canadian zovirax generic lipitor vs generic brand vasodilan tablets canadian target pharmacy himcocid best price for ipod touch imuran over the counter yeast infection treatment augmentin gold price in india today rosuvastatin over the counter antibiotics motilium sans prescription femcare montreal canada celexa cost at publix renagel nokia xl price in india endep walmart contact number for online purchases real plendil handguns for sale online triamterene canada drugs online pharmacy provera free samples through mail geriforte syrup review shop online micronase tablets accutane dosage forms quanto costa aldactone gasex best price ipadgasex black market claritin how to receive money through "pay pal"claritin with no rxclaritin without a doctor innopran xl us airways mastercard nolvadex royal bank of canada online banking 3 day ship fosamax plus buy minocycline weight gain pills walmart zantac amazon local express delivery is there a generic keppra xr costco pharmacy prices mentats flagyl er buy hydrocodone online legally aricept paypal fees can you order benfotiamine neuropathy cheap website to order how much dramaminecheap website to order duetact buy evecare order tramadol with mastercard minomycin half price clozaril helium shortage pfizer isoptine metformin cheap tablets in india geriforte iphone 5 cheapest price best site to purchase depakote withdrawal buy extra super viagra c-b1 weight gain pills real cytotec antiques for sale online deltasone list of medicare approved pharmacies lioresal one direction store new york vytorin prescription help female cialis apple store new york fertomid latest tablet in india levitra professional canadian walmart pharmacy non generic accutane isotretinoin buy lopressor pay with echeck online tegretol xr 400 mg. price moduretic online purchase order benzac right source mail order pharmacy mestinon metanx generic fda approved suhagra online no script meds delivered to you diarex buy hydrocodone online legally acticin online mail order jobs diabecon royal oman police online visa enquiry best site to purchase what is sumycin buy pyridium weight gain pills supplements inderal needs prescription zaditor flea medication at walmartzaditor mist canada finast flowers next day delivery ukfinast no prescriptionfinast no script meds synthroid coupons for people with insurancesynthroid coupons walgreens kemadrin paypal customer how can i how long does it take to get minocycline out of your systemhow can i get minomycin order dipyridamole contact paypal by phone glucotrol xl viagra without subscription betapace shipping wars como comprar metoclopramide hcl amitriptyline cheapest prices duetact nbc store new york trileptal rental cars lowest price nolvadex white house black market clothing ordering avapro coupons buy levothroid cb1 weight gain pills buy aricept weather in san francisco cabuy aricept online legallybuy aricept paypal payment pilex over the counter thyroid medication at walmart lamisil shipped how to call australia from united states lamictal lowest prices on hp monitors seroflo montreal alouettes caverta how much does viagra cost at walgreens carafate price a medication at walmart celebrex latest tablet in india voltaren miralax coupons walgreens betapace ammo shortage buy zenegra pay bills with american express buy styplon weather in san francisco ca fosamax free mail order catalogs viagra online india best price for generic amitriptyline and erexor pharmacy rx one review claritin buy hydrocodone online legally ephedraxin shipped how to call united kingdom from united states generic viagra suhagra cost of keftab dental care without insurance anacin act fast delivery prograf shutterfly coupon codes real endep guns for sale online cabgolin cost plus cipro maid of the mist canada side order celebrex from mexico imuran usps shipping capsule fucidin forcapsule furosemidecapsule gasex buy brand levitra events in san franciscobuy brand levitra online legallybuy brand levitra paypal payment forzest 22 ammo shortage buy danazol buy online with echeck lithium dosage range can you order anafranil side buy serophene weight gain pills poundsbuy serophene with american express ginseng bergdorf goodman department store new york diltiazem h&m deutschland shopping best site to purchase tinidazole tablets where can i buy hoodia liquid plendil online mail order brides hoodia is pharmacy rx one legit isoniazid how much does a shingles shot cost at walgreens reminyl ups overnight delivery discount precipitated calcium carbonatediscount capoten order propecia how to contact amazon by phone

niedziela, 26 paĹşdziernik 2014
Strona główna arrow Czarnobyl

Czarnobyl PDF Drukuj E-mail
Dodał wtorek
środa, 16 marzec 2005


Mapa Ukrainy
Mapa Ukrainy
Czarnobyl, Czernobyl, miasto w północnej części Ukrainy, na północ od Kijowa, przy ujściu Prypeci do Zbiornika Kijowskiego, przy granicy z Białorusią. 14 tys. mieszkańców (1986), po awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej ludność ewakuowano.

Historia: wzmiankowane 1193, wchodziło w skład Księstwa Kijowskiego. Od XIV w. należało do Litwy, 1569 wcielone do Korony, własność królewska. W XVI w. rozwijało się jako centrum handlowe, położone przy szlakach wodnych. Od 1566 należało do rotmistrza królewskiego i starosty orszańskiego Filona Kmity, zw. Czarnobylskim, następnie do rodu Sapiehów, od poł. XVIII w. do Chodkiewiczów. Podupadło w XVII w. podczas powstania B. Chmielnickiego. Od 1793 pod zaborem rosyjskim. 1922-1991 w Ukraińskiej SRR. Prawa miejskie 1941. Od 1991 w granicach niepodległej Ukrainy.


Czarnobyl jest często nazywany "największą katastrofą spowodowaną przez człowieka". Określenie to jest słuszne, jeżeli chodzi o powszechny lęk, jakiego w okresie pokoju nigdy jeszcze nie doświadczyliśmy. Jednak pod innymi względami ta katastrofa była daleka od "największej". Na przykład, emisja jodu-131 z czarnobylskiego reaktora była 180 razy mniejsza niż z wybuchów jądrowych przeprowadzonych w rekordowym 1962 roku, a liczba zgonów (41) i ciężkich obrażeń (203) blednie wobec innych katastrof w XX wieku. Warto zwrócić uwagę, że w czterech najsławniejszych katastrofach zapisanych trwale w pamięci społecznej (Windscale, Seveso, Three Mile Island i Czarnobyl) żniwo śmierci było najmniejsze.

Czarnobyl był z pewnością największą w historii katastrofą psychologiczną, która swym zasięgiem wielokrotnie przekroczyła nawet sławny strach przed końcem świata w czasie Pierwszego Millenium. W przeciwieństwie do irracjonalnych zachowań społecznych w latach, kiedy - jak pisze Słowacki -

Nadchodził wielki ów Rok Tysiącowy
Który narody jak gwiazdy odmienia,

lęk czarnobylski nie ograniczył się do krajów chrześcijańskich, lecz rozszedł się po całym świecie i opanował niemal każdego: publiczność, media, polityków, uczonych, a nawet profesjonalistów ochrony radiologicznej.

Ten współczesny strach nie był krótki, jak sprzed wieków. Po dziesięciu latach nadal wpływa na emocje, decyzje a nawet zdrowie wielkiej liczby ludzi. Jednym z czynników napędzającym czarnobylskie lęki, a nawet ogólnie radiofobię, jest - paradoksalnie - doskonałość współczesnej ochrony radiologicznej i systemów monitoringu promieniowania.

Elektrownia po awarii
Elektrownia po awarii
W roku 1986 wszyscy wierzyli, że nawet najmniejsza dawka promieniowania, bliska zerowej, powoduje powstawanie nowotworów. Paradygmat ten jest administracyjnym założeniem przyjętym w roku 1959 dla ochrony radiologicznej stosunkowo małej grupy ludzi zawodowo narażonych na promieniowanie jonizujące. Założenie to jest najważniejszym źródłem czarnobylskich obaw i ich trwałości. Obecnie jest ono poddawane krytyce, nagromadzono bowiem wiele danych epidemiologicznych i eksperymentalnych wskazujących na jego fałszywość. Hipotetyczne uratowanie jednego życia ludzkiego przez wprowadzenie do amerykańskiej energetyki jądrowej przepisów opartych na tym paradygmacie kosztuje 2.5 mld dolarów. Natomiast koszt szczepień ochronnych przeciw dyfterii, krztuścowi i odrze naprawdę ratujących życie wynosi w Trzecim Świecie 50-100 dolarów na osobę. Ale na takie szczepienia chronicznie brakuje pieniędzy.

Okazuje się, że małe dawki promieniowania, podobne do naturalnych, i większe niż czarnobylskie dawki w Polsce, przedłużają życie, poprawiają odporność na choroby zakaźne i zmniejszają śmiertelność nowotworową. Stwierdzono to wśród tej części ludności Hiroszimy i Nagasaki, która została napromieniona małymi dawkami w czasie ataku atomowego. Występowanie zjawiska dobroczynnych skutków małych dawek promieniowania potwierdził UNSCEAR - Komitet Naukowy Narodów Zjednoczonych ds. Skutków Promieniowania Atomowego, największy międzynarodowy autorytet w dziedzinie badań radiacyjnych. Przejdźmy wreszcie do przebiegu pierwszych dni w Polsce po katastrofie w Czarnobylu.


O godzinie 1:23 w nocy, 26 kwietnia 1986 roku, reaktor w Czarnobylu zaczął się topić. Przyczyną był błąd człowieka i wady konstrukcyjne reaktora tego typu. Tamtej fatalnej nocy pracownicy elektrowni przeprowadzali doświadczenie, które miało polegać na stopniowym zmniejszaniu mocy reaktora. Aby się powiodło, wyłączono większość automatycznych systemów zabezpieczeń. Reaktory typu czarnobylskiego RBMK-1000 mają jednak tę wielką wadę, że są niestabilne, gdy pracują z małą mocą. W pewnym momencie reakcja zachodząca w reaktorze wymknęła się spod kontroli, a na włączenie systemów zabezpieczających było już za późno. Ilość wytwarzanej energii była tak duża, że zaczęły się palić pewne elementy konstrukcyjne reaktora. I tutaj dały o sobie znać wady konstrukcyjne. Wewnątrz reaktora znajdowało się 1500 ton łatwo palnego grafitu. I to on wywołał pożar i wybuch chemiczny. Wtedy w Polsce nie istniała energetyka jądrowa ani żadne plany na wypadek takiej katastrofy. Nikt nie spodziewał się wówczas, aby awaria w cywilnym zakładzie jądrowym w jakimś kraju europejskim wymagała działań władz polskich dla ochrony ludności. Nawiasem mówiąc, jak się wiele lat później okazało, w żadnym z tych państw nie istniały plany przeciwdziałania skutkom podobnych katastrof. Lokalne plany awaryjne dla reaktorów w Świerku oraz plany obrony cywilnej na wypadek wojny jądrowej okazały się zupełnie nieprzydatne w sytuacji katastrofy czarnobylskiej.

Mieliśmy jednak dobrze zorganizowaną i wyszkoloną Służbę Pomiarów Skażeń Promieniotwórczych (SPSP), czyli krajowy system monitoringu radiacyjnego, koordynowaną przez Centralne Laboratorium Ochrony Radiologicznej (CLOR) w Warszawie. W jej skład wchodziło wtedy około 140 placówek pomiarowych rozmieszczonych mniej więcej równomiernie w całej Polsce. W CLOR były dwie stacje poboru wielkich mas powietrza do mierzenia śladowych zawartości pyłów promieniotwórczych w atmosferze, unikalne w Europie, umożliwiające szybką analizę składu izotopowego skażeń i określenie ich źródła. CLOR był jedyną w Europie placówką, która miała możliwość mierzenia skażeń przestrzeni powietrznej państwa, na wszystkich wysokościach troposferycznych i w dolnej stratosferze.

System SPSP stworzono z myślą o obronie cywilnej w przypadku ataku jądrowego. Jednak spełnił on dobrze swe najważniejsze zadanie: wcześnie wykrył i zidentyfikował zagrożenie czarnobylskie. Wykorzystaliśmy doświadczenie zdobyte w ciągu wielu lat monitorowania skażeń po próbach jądrowych, a także w czasie ćwiczeń i prac badawczych nad wojną jądrową prowadzonych przez Państwową Agencję Atomistyki i CLOR. Niedostatkiem SPSP był brak bezpośredniej łączności z centralnym ośrodkiem władzy politycznej i administracyjnej, która powinna podjąć szybkie decyzje dotyczące milionów ludzi w całym kraju.

Wojskowy system wykrywania skażeń promieniotwórczych, podobnie jak we wszystkich innych krajach, był dostosowany do znacznie większych poziomów radiacji po ataku jądrowym. Przyrządy radiometryczne służb wojskowych okazały się w sytuacji katastrofy czarnobylskiej zbyt mało czułe. Podczas nocnego spotkania 29 kwietnia w Komitecie Centralnym PZPR, szef Obrony Cywilnej Kraju, wiceminister obrony narodowej gen. Tadeusz Tuczapski stwierdził, że nie ma żadnych skażeń, bo gdyby były, to Obrona Cywilna by je wykryła. Jednak nie wykryła ani w Polsce, ani nigdzie w Europie. W ciągu następnych kilku tygodni Obrona Cywilna przedstawiała specjalnie powołanej Komisji Rządowej wyniki swoich pomiarów. Różniły się one całkowicie od wyników monitoringu SPSP i nie były wiarygodne. Z tego powodu nie zostały opublikowane w Raporcie Komisji Rządowej, wydanym w czerwcu 1986 roku.

Pierwsza fala skażonego powietrza dotarła nad Polskę prawdopodobnie około północy 27/28 kwietnia, a wykryto ją w kilka godzin później. W samym Czarnobylu, emisja z płonącego reaktora uległa już wtedy znacznemu zmniejszeniu. Emisja malała dalej aż do 3 maja, kiedy to zaczął się jej ponowny gwałtowny wzrost. Ta druga emisja, większa niż 27 kwietnia, nastąpiła wskutek przebicia się stopionego rdzenia reaktora do znajdujących się poniżej pomieszczeń wypełnionych wodą. Chmura z tej drugiej wielkiej emisji szczęśliwie ominęła Polskę i skierowała się na południe Europy. 1 maja w Polsce zaczął się gwałtowny spadek skażeń powietrza, lecz nie gruntu, paszy, mleka itd. O tym co działo się w czarnobylskim reaktorze, jakie były fluktuacje emisji radioizotopów (np. gwałtowny jej wzrost 3 maja) i lokalne kierunki rozchodzenia się, ani polskie władze ani specjaliści nie otrzymali ze Związku Radzieckiego żadnych informacji, tak więc wszystkie decyzje ochronne podejmowaliśmy na podstawie danych z naszej własnej sieci monitoringu. Pomimo obowiązujących od 1984 roku w krajach RWPG ustaleń Związek Radziecki nie zawiadomił polskich władz "w możliwie krótkim czasie" o katastrofie i jej przebiegu, co opóźniło nasze przygotowania ochronne o około półtora dnia.


O godz. 7:00, 28 kwietnia, placówka SPSP w Mikołajkach stwierdziła kilkakrotny wzrost mocy dawki promieniowania gamma i około siedmiusetkrotny wzrost ogólnej radioaktywności beta w powietrzu. Wiadomość o tym przekazano telefonicznie do CLOR o godz. 9:00. W tym samym czasie podobny wzrost mocy dawki promieniowania gamma - ponad 20 mR/h (mR/h = mikrorentgeny na godzinę, nieformalna obecnie jednostka mocy dawki promieniowania gamma) i silne skażenie powierzchni gruntu stwierdzono przed budynkiem CLOR. Wktrótce potem zaczęły docierać do CLOR z innych stacji SPSP meldunki o gwałtownym wzroście radioaktywności powietrza. O godz. 10:00 CLOR wprowadził alarmowy system pracy w dwudziestu czterech, a od 29 kwietnia we wszystkich placówkach SPSP.

W ciągu następnych dwóch godzin wpłynęło wiele raportów z sieci placówek SPSP, które wskazywały, że chmura radioaktywnego powietrza przesuwa się nad Polską od wschodu i pokrywa jej północno-wschodni obszar. W południe w Warszawie stężenie cezu-137 w powietrzu wynosiło 3300 mBq/m3 (Bq jest jednostką aktywności substancji promieniotwórczej wynoszącą jeden rozpad atomu na sekundę), tj. ponad 80 000 razy więcej niż średnio w poprzednim roku, stężenie jodu-131 około 100 000 mBq/m3 (przed awarią jod-131 był niewykrywalny), a moc dawki promieniowania gamma wynosiła około 30 mR/h.

Około godz. 12:00 przedstawiono sytuację Mieczysławowi Sowińskiemu, prezesowi PAA. W rozmowie tej podano, że niedługo będzie wiadomo, czy przyczyną skażenia jest wybuch broni jądrowej czy też awaria reaktora i nalegano, by o tak wielkim skażeniu kraju natychmiast poinformować rząd. Prezes stwierdził: Mierzcie dalej i informujcie mnie o wynikach.

Między godz. 10:10 - 13:15 zebrano w CLOR na filtrze pył promieniotwórczy z około 700 m3 powietrza. Analiza spektrometryczna wykazała, że jego skład izotopowy jest typowy dla procesów reaktorowych, a nie wybuchu jądrowego. Mimo licznych usiłowań, nie udało się skomunikować z prezesem PAA, więc około godz. 17:00 informację o zagrożeniu radiacyjnym kraju przekazałem sekretarzowi naukowemu PAN, prof. Janowi Kaczmarkowi, który zobowiązał się natychmiast zawiadomić premiera.

W godzinach popołudniowych stworzono w CLOR ad hoc grupę operacyjną, która analizowała sytuację i przygotowywała zalecenia ochronne. Niektóre meldunki zawierały nieprawdopodobe wyniki, np. instytuty w Świerku stwierdziły moce dawki gamma sięgające 2500 a nawet 10 000 mR/h. Po ich sprawdzeniu wykryto błędy w metodyce pomiaru i kalibracji przyrządów. Jednak zanim to wykonano, te zastraszające informacje wpływały na postępowanie specjalistów w CLOR, a także trafiły do publicznej wiadomości w Polsce i za granicą. Większość pomiarów mocy dawki wskazywała jednak, że nie ma bezpośredniego zagrożenia życia i zdrowia ludności od zewnętrznego promieniowania gamma, nawet jeżeli utrzyma się ono przez wiele miesięcy na poziomie bliskim obecnemu (ok. 30 mR/h). Była to bowiem moc dawki tylko nieco większa od poziomu naturalnego w Polsce i mniejsza niż w wielu innych krajach mających skały i gleby bogatsze w uran, tor i rad. Natomiast pomiary stężeń radionuklidów w powietrzu i analiza ich składu izotopowego wskazywały, że izotopy promieniotwórczego jodu, a zwłaszcza jod-131, wchłonięte do organizmu z powietrzem i żywnością, mogą ulec tak znacznej koncentracji w tarczycy dzieci, że staną się zagrożeniem ich zdrowia, powodując zwiększenie ryzyka powstania nowotworów złośliwych tego ważnego organu. Zawartość innych radioizotopów, np. cezu-137, była znacznie niższa.

Przemieszczanie się chmury radioaktywnej (animacja - czas trwania: 17s [chmura.rar - 1.17MB])

Zmieniający się kierunek wiatru roznosił radioaktywną chmurę w różne strony
Zmieniający się kierunek wiatru roznosił radioaktywną chmurę w różne strony
Przeprowadzone w godzinach popołudniowych i wieczornych obliczenia wskazywały, że dawka promieniowania od radiojodów w tarczycy dzieci może przekroczyć 50 mSv (Sv jest jednostką dawki promieniowania pochłoniętego przez organizm uwzględniającą różnice biologiczne rożnych rodzajów promieniowania i warunków napromienienia), a więc poziom powyżej którego Międzynarodowa Komisja Ochrony Radiologicznej zalecała blokowanie dostępu radiojodów do tarczycy jodem nieradioaktywnym. To zalecenie oparte było na wspomnianym już administracyjnym założeniu, że każda, nawet bliska zerowej dawka promieniowania jonizującego może wywołać nowotwory złośliwe. Nowe dane z Hiroshimy i Nagasaki wskazują jednak, że poniżej dawki 200 mSv nie zaobserwowano znaczącego wzrostu śmiertelności nowotworowej, a przy dawkach mniejszych od 100 mSv śmiertelność wskutek białaczek była w tych dwóch miastach niższa niż u mieszkańców nie napromienionych. Również w Szwecji wsród tysięcy osób, którym podawano jod-131 dla celów diagnostycznych (średnia dawka 500 mSv) stwierdzono mniejszą częstość zachorowań na raka tarczycy niż u ludzi, którzy z takiej diagnostyki nie korzystali.

Jednak wobec narastającego zagrożenia czarnobylskiego nie roztrząsano takich subtelności (przyszła na to pora dopiero teraz), lecz zastosowano się do zaleceń międzynarodowych i uznano, że najpilniejszą sprawą jest ochrona dzieci przed skażeniem jodem promieniotwórczym.

Około godz. 18:00 specjaliści w CLOR dowiedzieli się z radia BBC, że źródłem emisji radionuklidów jest awaria reaktora w Czarnobylu. Ta informacja umożliwiła nam tylko nieco bardziej realistyczne prognozowanie dalszego rozwoju sytuacji, bowiem to co działo się w samym Czarnobylu było ciągle okryte tajemnicą. Dziś wiemy, że wszelkie połączenia z Czarnobylem zostały wówczas odcięte przez KGB. Lakoniczne oświadczenie TASS informujące o awarii na Ukrainie, bez podania miejscowości i informacji potrzebnych do planowania działań ochronnych, dotarło do Warszawy późnym wieczorem.

O godz. 18:30 zwróciliśmy się do Instytutu Technicznego Wojsk Lotniczych współpracującego z CLOR z prośbą o codzienne pobieranie prób powietrza z wysokości 1, 3, 6, 9, 12 i 15 km wzdłuż północno-wschodniej części granicy. W następnych dniach wykonano 60 lotów, a zdobyte w ten sposób informacje wykorzystaliśmy do prognozy skażeń. W godzinach popołudniowych CLOR nawiązał kontakt ze specjalistami z innych krajów (Anglii, Francji, Finlandii, Szwecji), wymieniając informacje o skażeniach oraz planowanych przedsięwzięciach.

Do późnych godzin nocnych w CLOR pracowano nad propozycjami zaleceń ochronnych dla ludności Polski. O pomoc w przygotowaniu najważniejszego z nich, tj. użycia jodu nieradioaktywnego dla blokady tarczycy poproszono specjalistów z Ministerstwa Zdrowia oraz Szefostwa Służby Zdrowia MON.


29 kwietnia około godz. 1:00 w Komitecie Centralnym PZPR rozpoczęło się posiedzenie kilku członków Biura Politycznego, członków rządu i Komitetu Obrony Kraju. O godz. 4:00 do grupy tej zaproszono z CLOR prof. Zenona Bałtrukiewicza z Szefostwa Służby Zdrowia MON oraz prezesa PAA. Posiedzenie trwało do godz. 6:30 i przyjęto na nim główne kierunki ochrony ludności zaproponowane przez CLOR. Miała to być przede wszystkim ochrona dzieci przed wchłonięciem radiojodu. Ustalono, że dzieciom we wschodnich i północnych województwach należy podać nieradioaktywny jod, a także wstrzymać wypas bydła na łąkach i przejść na karmienie ich suchą paszą. Mleka od krów przebywających dotąd na pastwiskach nie należy kierować do sklepów, lecz przeznaczyć do przerobu. Dzieci i młodzież do lat 18 powinny konsumować mleko w proszku i skondensowane. Należy ograniczyć spożycie świeżych jarzyn oraz dokładnie je myć. Zakazano picia wody deszczowej i stopionego śniegu.

Prócz tego prof. Zenon Bałtrukiewicz zaproponował, by ze względu na możliwość napływu nad Polskę większych niż dotychczas skażeń przez kilka dni dzieci pozostawały w domu i nie chodziły do szkół. By zamykać okna, zmywać jezdnie i chodniki wodą oraz odwołać pochody 1-majowe. Okazało się później, że zalecenia te nie były potrzebne, bo radioaktywne skażenia miały niższy poziom niż prognozowano.

Tych dodatkowych zaleceń nie przyjęto. Zgodzono się, że zagrożenie od innych radioizotopów jest mniej istotne, toteż akcję przeciw nim należy rozpocząć w drugiej kolejności. Uczestnicy spotkania doszli do porozumienia, że o sytuacji i zaleceniach ochronnych należy poinformować społeczeństwo w porannych audycjach radiowych, a następnie w prasie i w telewizji. Rzecznik prasowy rządu Jerzy Urban rozpoczął pisanie komunikatu dla ludności.

Około godz. 6:00 sekretarz KC Marian Woźniak zatelefonował do swego odpowiednika w Moskwie, po czym stwierdził, że jego rozmówca nic nie wie o katastrofie w Czarnobylu. Wtedy nie wierzyliśmy w to, lecz dziś wiemy, że mogło to być prawdą.

Dla przygotowania akcji jodowej około godz. 6:00 zebrano w Ministerstwie Zdrowia grupę, która ustaliła (po raz pierwszy w świecie), że formą masowej profilaktyki jodowej będzie podanie tzw. płynu Lugola - wodnego roztworu jodku potasu i pierwiastkowego jodu oraz ustaliła jego dawki dla trzech grup wiekowych dzieci.

O godz. 6:30 do Komitetu Centralnego przybył gen. Wojciech Jaruzelski. Wkrótce, w ścisłym gronie członków Biura Politycznego i rządu, podjęto decyzję o stworzeniu tzw. Komisji Rządowej pod przewodnictwem wicepremiera Zbigniewa Szałajdy. Na zakończenie zebrania sekretarz KC Marian Woźniak oświadczył, że komunikatu dla społeczeństwa nie będzie. W Raporcie Komisji Rządowej nie ma wzmianki o tym nocnym posiedzeniu w Komitecie Centralnym, podczas którego podjęto wszystkie najważniejsze decyzje w sprawie działań ochronnych.

Pierwsze posiedzenie Komisji Rządowej rozpoczęło się o godz. 8:00 w Prezydium Rady Ministrów. Około godz. 11:00 Komisja oficjalnie zaleciła podjęcie akcji jodowej. Rozpoczęto ją w godzinach wieczornych i kontynuowano w nocy w jedenastu województwach północno-wschodnich. Akcja przebiegała niezwykle sprawnie. Podawanie płynu Lugola zorganizowano we wszystkich przedszkolach, szkołach, ośrodkach zdrowia i aptekach. Pomocy udzielili ochotnicy, którzy rozwozili roztwór jodu do małych wiosek. Około 75% populacji dzieci w 11 województwach przyjęło jod stabilny w ciągu pierwszych 24 godzin akcji. (Przed rozpoczęciem akcji, tj. 28 kwietnia wieczorem i 29 kwietnia rano, około 2% rodziców podało dzieciom jod w formie i dawkach nieustalonych).

Dla porównania warto dodać, że w Związku Radzieckim ograniczenia spożycia mleka wprowadzono dopiero 23 maja, a jod stabilny zaczęto podawać ludności około 25 maja. Z powodu trudności organizacyjnych objęto tą akcją tylko 1.6 mln dzieci.


Skażenia ogarnęły cały kraj. Przed południem utrzymywało się w Warszawie bardzo wysokie skażenie powietrza, które po południu i w nocy spadło blisko czterdziestokrotnie. Komisja Rządowa wprowadziła profilaktykę jodową na terenie całej Polski, biorąc pod uwagę przemieszczanie się skażeń, niepewność co do emisji z Czarnobyla oraz nastrój ludności.

Rozprzestrzenianie się chmury radioaktywnej
Rozprzestrzenianie się chmury radioaktywnej
Na pozostałych terenach akcja przebiegała mniej sprawnie niż w województwach północno-wschodnich. Tam zaledwie 25% populacji dzieci otrzymało jod stabilny w ciągu pierwszych 24 godzin. W tych rejonach kraju akcję jodową w większości zakończono 2 maja, jednak w niektórych miejscowościach ciągnęła się ona jeszcze do 5 maja. Komisja Rządowa przewidując, że zabraknie mleka w proszku, poleciła ministrowi handlu wewnętrznego wprowadzenie 2 maja reglamentowanej jego sprzedaży dla dzieci do 12 miesiecy oraz dokonanie importu brakującej ilości.

Poczynając od 4 maja, w CLOR mierzono zawartość jodu-131 w tarczycach mieszkańców Warszawy i kilku województw. Łącznie zbadano około 1400 osób. Podobne badania prowadzono u kilkuset osób w Instytucie Energii Atomowej w Świerku, gdzie również badano zawartość cezu-137 i cezu-134 w całym ciele.

Pionowy rozkład cezu - 134 i cezu - 137 w atmosferze nad Polską w mBq/m3
Pionowy rozkład cezu - 134 i cezu - 137 w atmosferze nad Polską w mBq/m3
Od 6 maja dwie ekipy CLOR prowadziły zwiad radiacyjny w pobliżu wschodniej granicy kraju, korzystając z helikopterów MSW. Mierzono moc dawki promieniowania gamma, zbierano próby mleka, roślin i gleby, a także badano skażenie ludzi. Wykryto wtedy silne skażenia radiojodem tarczyc dzieci szkolnych w niektórych miejscowościach. Specjaliści CLOR zażądali od Komisji Rządowej, by skierować do tego rejonu samochodowe laboratorium CLOR, w celu dokładnego zbadania skażenia dzieci w rejonach przygranicznych. Przewodniczący Komisji zarządził przeprowadzenie tych badań przez CLOR, jednak zarówno prezes PAA, jak i minister zdrowia sabotowali to zarządzenie i w końcu nie dopuścili do jego realizacji. 31 maja dyżurny Ośrodka Dyspozycyjnego Służby Awaryjnej CLOR zapisał w raporcie nr 181/86, że został telefonicznie powiadomiony, aby na polecenie prezesa PAA wstrzymać wszelkie pomiary jodu-131 w tarczycy wykonywane w samym CLOR.

Komisja Rządowa pracowała do 18 czerwca, analizując zmieniającą się sytuację, wprowadzając normy skażeń oraz modyfikując, a potem stopniowo ograniczając działania profilaktyczne. Na żądanie Komisji w pierwszych dniach maja sprowadzono z zagranicy 2000 ton mleka w proszku.


Akcja jodowa ocaliła około 5 000 polskich dzieci od zachorowania na raka tarczycy
Akcja jodowa ocaliła około 5 000 polskich dzieci od zachorowania na raka tarczycy
Średnia dawka promieniowania na całe ciało, jaką Polacy otrzymali w ciągu pierwszego roku od czarnobylskich radioizotopów wynosiła (według oceny UNSCEAR) 0.27 mSv. Stanowiło to 11% rocznej naturalnej dawki promieniowania. W ciągu całego życia Polacy otrzymają średnio od opadu czarnobylskiego dawkę na całe ciało wynoszącą około 0.9 mSv, czyli około 0.5% dawki, jaką w tym samym czasie zostaną napromienieni ze źródeł naturalnych, wynoszącej 168 mSv. Około 74% tej dawki na całe ciało pochodziło od cezu-137, 20% od cezu-134, 1% od jodu-131 i około 5% od innych izotopów. Tak mała dawka na całe ciało od skażenia czarnobylskiego nie będzie mogła dać żadnych, ani szkodliwych ani dobroczynnych, zauważalnych zmian zdrowia ludności w naszym kraju.

Dawka promieniowania na tarczycę od jodu-131 była natomiast znacznie wyższa. W zachodnich, mało skażonych województwach, sięgała ona od około 2 do 30 mSv u dzieci w wieku 1 roku. We wschodnich, silniej skażonych rejonach, dawka ta sięgała niekiedy około 10-90 mSv. U niemal 5% dzieci (u których zastosowano profilaktykę jodową) maksymalne dawki wynosiły niemal 200 mSv. Profilaktyka jodowa zmniejszyła dawki na tarczycę dzieci średnio o blisko połowę. Tam gdzie akcję rozpoczęto wcześniej zmniejszenie dawki mogło być nawet pięciokrotne. Około 70-80% radiojodu w tarczycy dzieci pochodziło z pożywienia (głównie z mleka). Tylko 20-30% radiojodu przedostało się do tarczycy drogą oddechową. Maksymalne stężenia jodu-131 w mleku pojawiły się w większości rejonów po 5 maja. Zatem nawet późno zastosowana profilaktyka dała korzystny efekt.

Skażenie gleby cezem-137 w Polsce po katastrofie w Czarnobylu
Skażenie gleby cezem-137 w Polsce po katastrofie w Czarnobylu
Gdyby w Polsce nie przeprowadzono profilaktyki jodowej to u około 5% dzieci, tj. około 500 000, dawka promieniowania na tarczycę od jodu-131 przekroczyłaby 1000 mSv. Zachorowalność na raka tarczycy po takich i większych dawkach wynosi na Białorusi około 1%. Jeżeli u nas byłaby podobna, to można sądzić, że w wyniku akcji jodowej ocaliliśmy około 5000 polskich dzieci od tej choroby. Zgodnie z danymi Kliniki Mayo w Rochester, Minnesota, przy wystąpieniu raka tarczycy u dzieci pełne wyleczenie osiąga się niemal w 100% przypadków. Jest to dobra prognoza dla 682 dzieci na Białorusi, Ukrainie i w Rosji, które zachorowały na raka tarczycy. Wiele z nich leczy się w krajach zachodnich.

W wyniku akcji jodowej 18.5 mln ludzi przyjęło blokującą dawkę płynu Lugola, w tym ponad 95% dzieci i młodzieży. Była to pierwsza w historii medycyny tak wielka akcja profilaktyczna dokonana w ciągu kilku dni. Rozpoczęto ją po około 13 godzinach od powziętej decyzji. Akcja ta dowodzi wysokiej sprawności organizacyjnej i zdolności do improwizacji Polaków. Dla porównania należy przypomnieć, że po katastrofie elektrowni w Three Mile Island koło Harrisburga, w Pensylwanii w 1979 roku, rząd amerykański zaczął dostarczać wyprodukowane ad hoc tabletki jodu okolicznym mieszkańcom w cztery dni po wypadku. Świadczy to o trudnościach logistycznych takiej akcji, które w dużej mierze wpłynęły na niepodjęcie jej w krajach europejskich, poza Polską, mimo że niektóre z nich były skażone w stopniu wyższym niż my. W Europie po prostu nie było wystarczającego zapasu tabletek jodowych dla zagrożonej ludności, ani szans na ich natychmiastowe wyprodukowanie i dystrybucję. Nasz sukces był wynikiem śmiałej decyzji oraz nowatorskiej idei, która zrodziła się w Ministerstwie Zdrowia: postanowiono użyć nie tabletek jodowych, których też nie mieliśmy, lecz przygotować w każdej aptece dobrze znany farmaceutom płyn Lugola. Zapasy jodu i jodku potasu niezbędnych do wyprodukowania go w aptekach znacznie przekraczały potrzeby.

Badania epidemiologiczne (największe jakie kiedykolwiek przeprowadzono w Polsce) wykonane przez zespół prof. Janusza Naumana z Akademii Medycznej w Warszawie, złożony z najwybitniejszych polskich endokrynologów i radiologów wykazały, że łagodne "zewnątrztarczycowe" objawy uboczne po podaniu płynu Lugola (mdłości, bóle głowy i swędzenie skóry) pojawiły się w około 5% przypadków. U bardzo małych dzieci niekiedy występowały wymioty, prawie zawsze u tych którym zamiast płynu Lugola podano roztwór jodyny. W żadnej grupie wiekowej nie zaobserwowano ubocznego "wewnątrztarczycowego" działania profilaktycznych dawek jodu. W badaniach tych, przeprowadzonych w latach 1989-1990, nie stwierdzono zwiększonego występowania nowotworów tarczycy.

Badania Instytutu Onkologii nie wykazały do roku 1995 wzrostu nowotworów tarczycy i białaczek. Ubocznym, bardzo ważnym rezultatem badań grupy prof. Naumana było stwierdzenie obecności wola endemicznego u mieszkańców znacznych obszarów Polski, wywołanego głębokim niedoborem jodu w naszej diecie. Niedobór zaczął się około 1980 roku, gdy zaprzestano jodowania soli kuchennej. W efekcie tych badań powrócono do jodowania żywności w Polsce, co powinno przyczynić się do poprawy zdrowia ludności.


Polityka informacyjna, którą władze stosowały w pierwszych dwóch dniach była błędna. 28 kwietnia nie było jej wcale, ponieważ rząd dowiedział się o skażeniach w Polsce zbyt późno. Ostatnie dzienniki radiowe i telewizyjne przekazały jedynie krótką informację agencyjną o wypadku w Czarnobylu. Na spotkaniu władz naczelnych w Komitecie Centralnym PZPR wczesnym rankiem 29 kwietnia postanowiono, by wstępne zalecenia dla ludności podać w rannych i przedpołudniowych dziennikach radiowych, a następnie w prasie i telewizji. Pod koniec tego spotkania zdecydowano jednak nie publikować takiego komunikatu. W prasie popołudniowej ukazała się jedynie bałamutna informacja, że 28 kwietnia nad północnymi regionami Polski przeszedł na dużej wysokości radioaktywny obłok, że utworzono Komisję Rządową i nikomu nic nie grozi.

Dawki promieniowania na całe ciało w pierwszym roku po katastrofie w Czarnobylu
Dawki promieniowania na całe ciało w pierwszym roku po katastrofie w Czarnobylu
29 kwietnia wraz przygotowano rzeczową informację o skażeniach kraju, która miała być pierwszym oficjalnym komunikatem Komisji. Tekst ten przyjęto, jednak później został całkowicie zmieniony przez Wydział Prasy KC oraz rzecznika prasowego rządu. W efekcie 30 kwietnia publiczność znowu dowiedziała się, że radioaktywny jod "lata" w obłoku gdzieś wysoko nad Polską. Ponadto podano kłamliwą informację, że nastąpiło jedynie podwyższenie stężenia aktywnego jodu w powietrzu (...), stwierdza się spadkową tendencję poziomu stężenia i że nie stwierdzono podwyższenia stężenia innych pierwiastków. Na posiedzeniu Komisji 30 kwietnia prof. Zenon Bałturkiewicz z dr. Żarnowieckim zaprotestowali przeciwko wypaczaniu ich tekstu. Ostatnie kłamstwo - o braku innych pierwiastków - było tak kompromitujące, że przewodniczący Komisji oświadczył, iż takie manipulowanie tekstami specjalistów nie powtórzy się już więcej.

Na tym samym posiedzeniu odbyła się dłuższa dyskusja nad polityką informacyjną. Prof. Zenoen Bałturkiewicz twierdził, że władze muszą dawać publiczności pełną informację o średnich, maksymalnych i minimalnych poziomach skażeń. Starał się przekonywać, że wzbudzi to zaufanie ludności do postępowania i zaleceń Komisji. Kontrargumentem rzecznika rządu - głównego przeciwnika tej koncepcji, było niebezpieczeństwo wywołania paniki. Trudno jednak byłoby ją wywołać wiadomościami o skażeniach dających dawki promieniowania, na całe ciało, dziesiątki tysięcy razy niższe od zagrażających życiu. To co skłoniło go do podania prawdziwej informacji, to sugestia, że Polska poniesie setki milionów dolarów strat na eksporcie żywności, jeżeli przestaniemy być wiarygodni w oczach zachodnich kontrahentów i konsumentów.

Po tej dyskusji informacje w prasie były zgodne z rzeczywistością. I tak np. "Express Wieczorny" 5 maja opublikował komunikat Komisji Rządowej wraz z tabliczką szczegółowych średnich wartości skażeń kraju. Tego rodzaju informacja była unikatem w prasie światowej i została potem uznana przez ekspertów amerykańskiej Food and Drug Administration za najbardziej przejrzystą i pożyteczną spośród wielu. Amerykański Sekretarz Stanu George Schulz stwierdził, że Polska potraktowała ten wypadek w sposób zdecydowanie odmienny od ZSRR. Polska informowała ludność, przekazując wszystkie informacje jakimi dysponowała. Prasa zachodnioniemiecka wyrażała podobne opinie: Polskie media zwróciły od początku na siebie uwagę obszerną i rzeczową informacją ("Tages Anzeiger" - 2.05.86); Polacy w sposób najbardziej otwarty poinformowali własną opinię publiczną i zagranicę o skutkach awarii ("Volksblatt Berlin" - 3.05.86).

Pod tym względem różniliśmy się np. od Francji, gdzie po dwóch tygodniach milczenia, władze podały informację, że sytuacja wróciła do normy. W Anglii pojawiały się raczej enigmatyczne wiadomości, np. że większe skażenia występują na północy niż na południu, a 12 maja minister środowiska twierdził: można pić wodę, która wtedy w południowej Szkocji czterokrotnie przekraczała normy na wypadek awarii.

W roku 1986 specjaliści zachodnioniemieccy mówili do nas: Podziwiamy waszą sprawność i szybkość. U nas nie byłoby to możliwe. Tak widziano działania polskich specjalistów i władz za granicą, lecz nie w Polsce, gdzie spotkały się z powszechną krytyką.

Elektrownia w tle
Elektrownia w tle
Śledztwo wykazało, że odpowiedzialność za tę monstrualną tragedię spada na wiele osób, niekiedy zupełnie nie związanych z zespołem, który w nocy z 25 na 26 kwietnia 1986 pełnił dyżur w elektrowni. Następstwa katastrofy również wykroczyły daleko poza przemysł jądrowy, zmuszając do stawiania podstawowych pytań dotyczących dalszego rozwoju cywilizacji technicznej. Czarnobyl (ros. Czernobyl, ukr. Czornobyl) jeszcze kilkanaście lat temu był małym miastem, prawie zupełnie nie znanym światu. Po wybuchu reaktora nazwa ta znalazła trwałe miejsce w kronice XX wieku, stając się synonimem największej tragedii technologicznej w dziejach ludzkości, symbolem równie nośnym jak Stalingrad czy Bhopal. Z perspektywy lat widać nawet, że polityczne reperkusje katastrofy na Ukrainie przyspieszyły rozpad rosyjskiego imperium. Ważne jest zatem, aby świat zrozumiał przyczyny i skutki tego kataklizmu.

Rozległe skutki

Strefa zakazana
Strefa zakazana
Nigdy nie będzie znana całkowita ilość uwolnionej radioaktywności. 90mln kiurów, oficjalnie zgłoszonych przez ZSRR, należy traktować jako dolną granicę rzeczywistej wartości, która - według innych oszacowań - może być nawet kilkakrotnie wyższa. Trzeba uczciwie powiedzieć, że spowodowany katastrofą opad promieniotwórczy był porównywalny z tym, jakiego można oczekiwać po "średniej" wojnie jądrowej. Na miejscu wypadku w wyniku eksplozji i pożaru 187 osób zapadło na ostrą chorobę popromienną, a 31 z nich zmarło. Większość spośród pierwszych ofiar stanowili strażacy. Zniszczony reaktor wyzwolił setki razy więcej promieniowania jonizującego niż zbombardowanie Hiroszimy i Nagasaki. Intensywność promieni gamma na terenie elektrowni przewyższała 100 R/h (rentgenów na godzinę), a to oznacza, że dawka, którą Międzynarodowa Komisja Ochrony Radiologicznej uznaje za maksymalną roczną, została tam przekroczona kilkaset razy w ciągu zaledwie godziny. Natomiast na dachu zniszczonego bloku energetycznego promieniowanie osiągnęło przerażający poziom 100 000 R/h.

Ludzki wymiar katastrofy sprzed 15 lat to odrębny, tragiczny i poruszający rozdział. Prof. Jurij Szczerbak pracował wówczas naukowo w kijowskim Instytucie Epidemiologii i Chorób Zakaźnych, około 100 km od Czarnobyla. 26 kwietnia dowiedział się od kolegi o poparzonych ludziach, których przywożono z elektrowni do szpitala. Nie miał wtedy pojęcia o rozmiarach wypadku. Przez kilka kolejnych dni napływały jedynie bardzo skąpe oficjalne komunikaty, w których dawano do zrozumienia, że skala zagrożenia jest niewielka. Władze zagłuszały większość zagranicznych radiostacji, zdołał jednak usłyszeć w radiu szwedzkim o wysokich poziomach radioaktywności w Skandynawii i innych rejonach Europy. Wraz z kilkoma lekarzami zdecydował się pojechać na miejsce katastrofy, aby poznać prawdę i służyć pomocą.

Kijowski Instytut Endokrynologii
Kijowski Instytut Endokrynologii
Wyruszyli w pogodnym nastroju, wkrótce jednak, w miarę zbliżania się do celu, zaczęli dostrzegać oznaki paniki. Ludzie ustosunkowani wykorzystywali swoje wpływy, aby zdobyć bilety lotnicze lub kolejowe dla dzieci. Inni, nie mający znajomości, stali w długich kolejkach do kas dworcowych lub szturmowali zatłoczone pociągi. Raz tylko, w czasie epidemii cholery, widział podobny popłoch wśród ludności. Wielu pracowników elektrowni było już wówczas hospitalizowanych. Terytorialny rozkład skażeń charakteryzował się wielką niejednorodnością. Jakiś fragment pola uprawnego mógł być bardzo niebezpieczny, podczas gdy zaledwie kilka metrów dalej rejestrowano niskie poziomy radioaktywności. Niemniej skażone zostały potężne obszary ziemi. Okres połowicznego rozpadu jodu 131 wynosi zaledwie 8 dni, bezpośrednio jednak po katastrofie izotop ten wyemitował ogromną dawkę promieniowania. Trwalsze są stront 90 i cez 137. Specjaliści twierdzą, że najbardziej szkodliwy w dłuższej skali czasu będzie właśnie cez. Ogółem na przeszło 260 000 km2 Ukrainy, Rosji i Białorusi nadal rejestruje się poziom radioaktywności cezu 137 przekraczający l Ci/km2. Ta wartość oznacza konieczność corocznych badań ludności. Na Ukrainie obszar, o którym mowa, zajmuje 35 000 km2, a więc ponad 5% terytorium państwa. Większość tych obszarów, bo aż 26 000 km2, to ziemie uprawne. W najdotkliwiej skażonych rejonach ograniczono wprawdzie produkcję rolną, jednak gleby o mniejszej radioaktywności ciągle się uprawia. Szczególnie dotknięte obszary to 13 regionów administracyjnych (obwodów) - 1300 miast i wsi, w których żyto 2.6 mln ludzi, w tym 700 tys. dzieci. 135 tys. mieszkańców tych terenów opuściło domy w ciągu pierwszych 10 dni po katastrofie; do dzisiaj 167 tys. osób. Należy stwierdzić, że próby wyciszenia sprawy i uspokojenia opinii publicznej przyczyniły się jedynie do pogorszenia sytuacji. Wielu ludzi otrzymałoby mniejsze dawki promieniowania, gdyby zorganizowano szybką ewakuację w ciągu pierwszych krytycznych dni. Obszar o promieniu 30 km wokół elektrowni czarnobylskiej jest dziś praktycznie nie zamieszkany. Przesiedlono również 60 osad spoza tej strefy. Tętniące niegdyś życiem miejscowości zmieniły się w miasta widma. Odpowiedzią rządu na tę bezprecedensową sytuację było nadanie skażonym terenom specjalnego statusu prawnego i za gwarantowanie pomocy materialnej dla osób szczególnie poszkodowanych. Następstwa katastrofy będą jednak odczuwane jeszcze przez wiele pokoleń.

Masowe zachorowania

Operacyjne leczenie raka tarczycy
Operacyjne leczenie raka tarczycy
Najpoważniejsze są rzecz jasna konsekwencje zdrowotne. Zachorowało około 30 tys. ludzi spośród 400 tys. "likwidatorów" - robotników zatrudnionych przy zakopywaniu najbardziej niebezpiecznych odpadów i budowie specjalnego budynku wokół zniszczonego reaktora ochrzczonego "sarkofagiem". Stan zdrowia 5 tys. osób nadal uniemożliwia im podjęcie pracy. Trudno określić, nawet w przybliżeniu, ile osób poniosło śmierć w wyniku katastrofy. Skupiska ludzkie uległy dezintegracji; z wielu rejonów masowo wysyłano dzieci. Ukraiński oddział Greenpeace porównywał śmiertelność w różnych społecznościach przed i po wypadku. Liczbę zmarłych oszacowano w ten sposób na 32 tys. Inne źródła podają liczby większe lub mniejsze, jednak ustalenia Greenpeace uważane są za najrzetelniejsze. Pewne, może nawet liczne zgony mogły być następstwem olbrzymiego stresu, którego doświadczyli mieszkańcy skażonych obszarów. W wyniku badań prowadzonych w ramach jednego z programów badawczych realizowanego przez kijowski zespół pod kierunkiem Siergieja Komissarienki stwierdzono u większości osób z licznej grupy likwidatorów pewne objawy, które występowały łącznie, co sugerowało, że mamy do czynienia z nowym zespołem chorobowym. Były to uczucie zmęczenia, apatia i zmniejszona liczba pewnego rodzaju limfocytów (tzw. natural killer cells) należących do białych ciałek krwi. Z uwagi na uderzające analogie niektórzy mówią nawet o "czarnobylskim AIDS". Limfocyty-zabójcy potrafią niszczyć komórki nowotworowe i zaatakowane przez wirusy. Zmniejszenie ich liczby jest zatem równaj znaczne z osłabieniem układu odpornościowego. Wśród chorych notuje się nie tylko więcej przypadków białaczki i złośliwych guzów, lecz także większą podatność na choroby układu krążenia oraz zwykłe infekcje: bronchit, zapalenie migdałków lub zapalenie płuc. Wdychanie rozproszonego w powietrzu jodu 131 spowodowało bezpośrednio po katastrofie napromieniowanie tarczycy dawkami równoważnymi ponad 200 R u 13 tys. dzieci. (Dopuszczalna dawka roczna dla pracowników przemysłu atomowego jest dwukrotnie mniejsza.) 4 tys. dzieci otrzymało dawki odpowiadające aż 2000 R i zapadło na chroniczne zapalenie tarczycy (jod gromadzi się selektywnie w tym gruczole). Zapalenie tarczycy przebiega wprawdzie bezobjawowo, można już jednak mówić o początku fali zachorowań na nowotwory. Liczby mówią za siebie. Dane zebrane przez kijowskiego badacza Mikolę D. Tronkę i jego kolegów wskazują, że w latach 1981-1985 na skażonych później obszarach Ukrainy notowano około pięciu przypadków raka tarczycy rocznie. W ciągu 5 lat po katastrofie liczba ta wzrosła do 22, a w latach 1992-1993 notowano już średnio 43 przypadki rocznie. Oficjalne dane statystyczne mówią o 589 dzieciach z najdotkliwiej skażonych regionów, u których po 1986 roku stwierdzono nowotwór tarczycy. (Na Białorusi liczba zachorowań jest jeszcze większa.) Wśród dzieci ewakuowanych z bliskich okolic reaktora zachorowalność na raka tarczycy wzrosła dziesięciokrotnie w porównaniu z poziomem sprzed awarii i przekraczało 5 lat temu 4 przypadki na milion. Są to nowotwory łatwo dające przerzuty. Warunkiem wyleczenia jest szybkie wykrycie guza i usunięcie całego gruczołu. Pacjent musi później już do końca życia uzupełniać niedobór hormonów tarczycy.

Inne badania prowadzone przez naukowców ukraińskich i izraelskich wykazały, że co trzeci spośród likwidatorów -głównie mężczyzn po trzydziestce - ma zaburzenia aktywności seksualnej lub zdolności reprodukcyjnej. Problemem jest zwłaszcza impotencja oraz patologie składu nasienia. Na skażonych terenach wzrosła też liczba powikłań ciążowych, wśród młodzieży zaś szerzy się obezwładniający strach przed promieniowaniem.

Zrujnowany reaktor
Zrujnowany reaktor
Optymistyczne prognozy, które zakładały brak jakichkolwiek długofalowych skutków katastrofy, były więc całkowicie błędne. Formułowali je urzędnicy służby zdrowia byłego Związku Radzieckiego zgodnie ze specjalną instrukcją Biura Politycznego KPZR. Do "optymistów" należeli również niektórzy zachodni eksperci ds. pokojowego i militarnego wykorzystania energii atomowej.

Nie sprawdziły się też przepowiednie katastroficzne, choćby takie, w których dopuszczano wystąpienie ponad 100 tys. dodatkowych przypadków raka. Z dotychczasowych badań, przeprowadzonych głównie wśród ofiar bombardowania Hiroszimy i Nagasaki, wynika, że należy się liczyć z ciągłym wzrostem liczby zachorowań. Nowotwory wywołane promieniowaniem rozwijają się niekiedy przez długie lata. Dzieci z najdotkliwiej skażonych obszarów nie mają więc, niestety, zbyt dużych szans na zdrowe życie. Propagandowe próby tuszowania i bagatelizowania zagrożeń związanych z promieniowaniem przyniosły efekt przeciwny do zamierzonego. Ludzie żyją w ciągłym stresie i strachu przed chorobą; powszechne są zwłaszcza obawy o zdrowie dzieci. Ten uraz psychiczny przerodził się w pewien szczególny zespół objawów, który można rozpoznać także u weteranów wojen w Wietnamie i Afganistanie. Badania dzieci ewakuowanych z okolic reaktora wykazały dziesięcio- lub nawet piętnastokrotny wzrost liczby zaburzeń neuropsychiatrycznych.

Katastrofa w Czarnobylu wymusiła masowe przesiedlenia ludności. Wynikające stąd zniszczenie struktury etnicznej na skażonych terenach wydaje się nie do naprawienia. (Chodzi tu zwłaszcza o społeczności Drewlanów i Poleszuków.) Skazane na zapomnienie unikalne obiekty architektoniczne oraz inne przedmioty kultury duchowej i materialnej niszczeją w opuszczonych miastach i wioskach. Piękne krajobrazy są dziś często niebezpieczne dla zdrowia.

Rząd ukraiński pomimo głębokiego kryzysu gospodarczego corocznie przeznacza aż 5% budżetu na walkę ze skutkami katastrofy. Pieniądze te wydatkowane są m. in. na bezpłatne mieszkania dla ludzi, których oficjalnie uznano za najciężej dotkniętych tragedią. Jest wśród nich 356 tys. likwidatorów i 870 tys. dzieci. Nie wiadomo, jak długo władze zdołają utrzymać tę pomoc na obecnym poziomie, chociaż wprowadzono specjalny 12-procentowy podatek od wynagrodzeń. Pod względem radioaktywności strefa Czarnobyla jest dziś jednym z najbardziej niebezpiecznych miejsc na świecie. Szczątki zrujnowanego reaktora kryją dziesiątki tysięcy ton paliwa jądrowego o łącznej radioaktywności sięgającej 20 mln kiurów. Emitowane w samym reaktorze promieniowanie, kilka tysięcy rentgenów na godzinę, jest zabójcze dla każdej formy życia. Zagrożenie sięga jednak dalej. W granicach 30-kilometrowej strefy otaczającej elektrownię znajduje się około 800 naprędce utworzonych składowisk. Grzebano w nich różne radioaktywne odpady, w tym drzewa, które zaabsorbowały z atmosfery wielkie ilości groźnych izotopów.

Owe składowiska to zwykłe gliniane doły. Właśnie one mogą być przyczyną silnego skażenia osadów dennych Dniepru i jego dopływu Prypeci, które dostarczają wodę dla 30 min ludzi. Szacuje się, że w pobliżu Czarnobyla osady Dniepru zawierają 10 tys. kiurów strontu 90, 12 tys. kiurów cezu 137 i 2 tys. kiurów plutonu. Aby zahamować zatruwanie wód przez rozpuszczalne radioaktywne związki chemiczne, należałoby zlikwidować prowizoryczne składowiska i zastąpić je innymi. Niestety, wciąż nie ma odpowiednio przygotowanych i wyposażonych magazynów odpadów promieniotwórczych.

Koszty sprzątania

Miasto widmo
Miasto widmo
Pozostałe dwa reaktory elektrowni w Czarnobylu również stanowią poważny problem (trzech wyłączono po pożarze w 1992 roku). Dostarczają one Ukrainie 5% energii elektrycznej; wszystkie siłownie jądrowe dają w sumie 40% energii. Ukraina podpisała jednak z państwami Grupy Siedmiu formalne porozumienie w sprawie wspólnych działań, których rezultatem powinno być całkowite zamknięcie tej elektrowni w 2000 roku. Unia Europejska i Stany Zjednoczone pomogą w tworzeniu specjalnego programu, który ma łagodzić społeczne skutki likwidacji wielkiego zakładu pracy. Ustalono też mechanizmy finansowania przez zagranicę wydatków na modernizację innych pracujących reaktorów jądrowych. Umowa przewiduje międzynarodowe współdziałanie nie tylko przy wyłączaniu czarnobylskiej elektrowni, lecz i przy najtrudniejszym zadaniu -stworzeniu nowej, trwałej i ekologicznie bezpiecznej konstrukcji w miejsce sarkofagu, który przykrywa ruiny czwartego bloku czarnobylskiego.

Dziesięciopiętrowy sarkofag zbudowano z betonu i wielkich płyt metalowych. Grubość jego ścian przekracza 6 m, a trwałość całej tej konstrukcji oceniono na 30 lat. Wznoszono ją jednak w wielkim pośpiechu, w warunkach silnego promieniowania, co oznacza kiepską jakość wykonanych robót - już dzisiaj sarkofag pilnie wymaga naprawy. Stal skorodowała, popękało ponad 1000 m2 betonu. Do wnętrza może przenikać deszcz i śnieg. W przypadku zawalenia się budowli (choćby na skutek trzęsienia ziemi) gruzowisko stałoby się źródłem radioaktywnego pyłu.

W poszukiwaniu najlepszego długofalowego rozwiązania rozpisano w 1993 roku międzynarodowy konkurs. Do dalszej oceny wybrano 6 najbardziej obiecujących projektów spośród 94 nadesłanych. Rok później konkurs został rozstrzygnięty na korzyść francuskiego konsorcjum Alliance, któremu przewodzi Campenon Bernard. Zwycięski projekt zakłada budowę supersarkofagu wokół już istniejącego. W przedsięwzięciu tym mają uczestniczyć firmy francuskie, niemieckie, brytyjskie, rosyjskie i ukraińskie. Rozpoczęto już wspólne prace nad założeniami techniczno-ekonomicznymi. Jeśli projekt wejdzie w życie, materiały konstrukcyjne kosztować będą 20-30 min dolarów, same zaś prace budowlane, które zajmą 5 lat, ponad 300 min. Natomiast ostateczne zebranie radioaktywnych pozostałości po katastrofie zajmie 30 lat. Jeden z projektów przewiduje uwięzienie odpadów w specjalnym szkle.

Katastrofy w Czarnobylu nie można zaliczyć do takich kataklizmów, jak pożary, trzęsienia ziemi lub powodzie, które od wieków nękały ludzkość. Jest to globalne zjawisko ekologiczne zupełnie nowego typu. Mamy tu tysiące uchodźców, długotrwałe skażenie ziemi, wody i powietrza oraz głębokie, być może nieodwracalne zniszczenie ekosystemów. Czarnobyl to przykład wzrastającego zagrożenia ze strony oszalałej technologii, która potrafi wymknąć się spod kontroli. Projektanci, którzy nie zadbali o zgodność z międzynarodowymi standardami zabezpieczeń, ponoszą niewątpliwie nie mniejszą winę niż operatorzy elektrowni. RBMK-1000 jest adaptacją reaktora wojskowego, który niegdyś produkował materiał rozszczepialny do broni atomowej. Nie wyposażono go w odpowiednio wzmocnione osłony, by ograniczyć skutki ewentualnych awarii. Alarmujący jest fakt, że takie same reaktory wciąż eksploatuje się na Ukrainie, Litwie i w Rosji.

Katastrofa sprzed 10 lat to także przykład odpowiedzialności spoczywającej na barkach naukowców i innych ekspertów, którzy doradzają politykom w sprawach technologicznych. Co więcej, uważam, że część winy ponoszą komunistyczne władze byłego ZSRR. Głasnost, deklarowana przez ówczesnego prezydenta Michaiła S. Gorbaczowa, nie przeszkodziła reżimowi zewrzeć szyki w daremnych i szkodliwych próbach zatajenia ogromu tragedii. Katastrofa czarnobylska stanowi przykład błędów popełnianych przez zmonopolizowane środowiska polityczne i naukowe ZSRR. Nacisk na zachowanie tajemnicy i upraszczanie układów anty-awaryjnych, minimalizacja kosztów za wszelką cenę - to przejaw lekceważenia ogólnie przyjętych zasad konstrukcji bezpiecznych reaktorów.

Tragedia w Czarnobylu powinna stać się ostrzeżeniem przed budową elektrowni jądrowych w rejonach niestabilnych politycznie, zagrożonych wojnami. Trzeba również pamiętać, że wszystkie reaktory bez względu na lokalizację są potencjalnym celem dla terrorystów. Narody świata mają za sobą trudną lekcję. Wiemy, że musimy być odpowiednio przygotowani, aby polegać na technologii jądrowej. 26 kwietnia 1986 roku ludzkość w pewien sposób utraciła niewinność. Przeszliśmy do "ery poczarnobylskiej" i musimy wyciągnąć wnioski z tej katastrofy.


Ostatni działający blok elektrownii w Czarnobylu został zamknięty 15 grudnia 2000r. Cały świat odetchnął z ulgą. Miejmy nadzieję, że została na zawsze zamknięta ta niechlubna karta historii świata.

Kijów domagał się, by oprócz sfinansowania zamkniecia Czarnobyla Zachód zapłacił za budowę dwóch nowych blokow w elektrowniach atomowych w Rownem i Chmielnickim. Amerykanie dali na razie 78 mln dolarów na konserwację sarkofagu nad IV blokiem elektrowni, ktory wybuchł w kwietniu 1986 r., i dwa miliony na poprawę bezpieczenstwa w innych elektrowniach. Tymczasem premier Wiktor Juszczenko ogłosił, ze samo zamknięcie Czarnobyla będzie kosztować 500 mln dol. Niemal drugie tyle potrzeba na konserwację sarkofagu i 400 mln na utworzenie nowych miejsc pracy dla ponad 4 tys. pracowników elektrowni - w sumie prawie 1,5 mld dolarów.

W budżecie ukraińskim na rok 2000 rząd na zamknięcie Czarnobyla przeznaczył zaledwie 20 mln dol. Członkowie delegacji amerykańskiej mówili nieoficjalnie, że planowana na początek lipca konferencja donatorów z państw G7 w Berlinie zakończy się sukcesem, jeżeli uda się zebrać 750 mln dolarów, czyli połowe potrzebnej sumy. Budowa nowych bloków w Rownem i Chmielnickim ma kosztować kolejny miliard dolarów. Amerykanie proponują, by sfinansował ją Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju. Sprzeciwiają sie temu Niemcy, którzy nie zgadzają sie na rozbudowę energetyki jądrowej na Ukrainie.

Hosting w
Copyright © 2001 - 2006. Wszystkie prawa zastrzeżone. Mambo. powered by Hosting w - serwery dedykowane, kolokacja, Kalendarz rajdowy