red color contact lenses no prescription online blopress india ponstel order by phone coumadin toxicity treatment guidelines fluconazole 200 mg tabletas addicted to distortion the media and uk drugs policy celexa long term usage what is wellbutrin xl used to treat baclofen er capsules buy genuine tricor uk cheap mircette sale uk ultra low dose cafergot order silagra 120 mg costco pharmacy arjuna price reviews on bupropion proscar best price acticin online from usa new alli not working anymore roxithromycin tablets purchase on line crestor statin drug recall estrace dosage increase purchase lantus on line in canada buy estrace bulk cheap generic brand cialis generic singulair cost cvs safe place to buy clomid online online generic motilium fertility pills over the counter twins hytrin doctors online viramune sale beat way to order midamor aldactone buy online india costco pharmacy promethazine price renagel 100 review cost of diabecon without insurance chewable amoxil tablets cheap contact lenses no prescription color cheap cleocin sale uk online generic astelin amaryl with no perscription methotrexate online overnight shipping side effects of clomid bodybuilding original diltiazem online voveran tablets purchase on line antivert medication dizziness bupron sr for sale philippines buy kamagra can you get sarafem over the counter paxillosida order characteristics order advair diskus copd plavix reviews and dosage can you only get keftab on prescription red pill blue pill matrix flonase barato what does alphagan eye drops do trileptal medication pantoprazole 40 mg reviews amoxil dosages nitroglycerin order in the us purchase cheap zovirax without mg flexeril 10mg street price elocon tablets 40mg risperdal consta spc cheap generic benemid buy antibiotics online uk canadian can you get addicted to dulcolax can you take danazol daily vermox without a prescription from canada buy dutas online no prescription united states lu code neurontin zantac medication interactions where do i lisinopril in australia does ship to canada para que se usa la crema differin aciphex discount code is there a generic for viagra in the u.s fertomid legal in england how to order diamox how to buy zovirax ointment where in canada can you by asthma inhalers online doctor prescription consultation buy ponstel paypal buy clomid in the uk is it safe to buy meds from india how to get pregnant with twins using fertility drugs eulexin 250 mg yan etkileri online nitrofurantoin india is viagra available over the counter in france vermox compresse costo olanzapine suppliers overseas seroquel xr 300 mg prices levaquin pharmacy coupons viagra 100mg tabs (sildenafil citrate tablets) list of online pharmacies in canada acid reflux medication nexium side effects imuran prices usa what doses does celexa come in evista buy online canada buy vpxl where to flovent can you take minocycline daily what is prednisolone 25mg tablets for clonidine in croatia online cabgolin india how to order repeat prescriptions online etodolac price india buy aciclovir 250mg tablets american based online pharmacy where to buy cheap generic metformin buying nexium in manchester where to purchase skelaxin where can i buy diclofenac gel in canada is diovan generic or brand what does fluoxetine treat digoxin safe dose range sinemet tablets dose discount etodolac order strattera online canada inderal dosage instructions hydrochlorothiazide prescription price is nizoral better than diflucan what are the bad side effects of alli where can i get benzac pills cialis online prescription order a good web page to buy avodart with no script arimidex generic vs brand buying prescription drugs online illegal uk canada drugs arimidex with prescription genuine pfizer viagra 100mg zyloprim tablets price allopurinol online pay paypal over the counter retino-a cream 0,025 doxycycline monohydrate 100 mg and alcohol why was omnicef discontinued how to order moduretic what is zestoretic for buy clomid without a script albenza generic 2013 drugs medicine carafate used flonase online forum cod canada over counter buy lamisil discount canadian pharmacy tulasi alphagan discount card Purchase lasix 80 mg cialis jelly without prescription miami buy toradol tablets online health canada luvox how to order geriforte syrup canadian pharmacy online zenegra para que sirve glucofage 1g what types of viramune are there cheap alli 100 mg what are side effects of azithromycin zovirax refills zyrtec d buy online online pharmacy nootropil what is canadian health care called acheter alliance homme pas cher amitriptyline what is it used for best ayurvedic medicine for anxiety and depression blue oval pill with watson 385 on it is generic fml forte effective maximum safe dosage cymbalta rosuvastatin ca 40 mg cleocin 2 cream over the counter what does tricor pill look like online medsource buy lexapro online from uk buy fertomid with visa is abana available on line in canada order medrol from beconase aq 100 cheap living room furniture sale ran rabeprazole 10 mg generic name for olanzapine generic plavix wiki can too much synthroid cause weight gain proscar no prescription overnight delivery where to buy pandaren mount alliance ordering buspar usa which uk site to buy flomax voltaren sr 75 mg tabletta order abilify 500 mg ordering eulexin here in canada order cheap bystolic online day delivery what are the side effects of toprol xl 50mg getting dostinex in australia indocin with no rx is evecare available over the counter citalopram online in us stromectol next day mexico pharmacies online that sell fluoxetine does cvs sell misoprostol over the counter benemid lawsuit canada order colospa cheap where to buy kamagra online india buy zithromax no prescription mastercard buy retino online side effects of minoxidil topical solution haldol antipsychotic medicine indinavir with paypal payment cipralex withdrawal effects my acne came back after accutane order lotrel hyzaar cheap us pharmacy xenical 100mg buy what is baclofen for endep overdose treatment original phenergan online clomid results forum naproxen 500mg tablets dosage where do i elocon in uk mircette from europe purchase trial erection packs 1 lipitor usa generic brand luvox buy lasix online no prescription needed low price ditropan uk order dulcolax tablets valtrex fast india precio alli 120 capsules cytoxan online shipping order generic emsam prednisone for pets what is xalatan used for health canada warning seroquel finpecia for daily use canada kamagra low cost genuine keftab best price israel arava aircraft viagra online, 48 hour delivery generic benicar hct 40 25 mobic without prescriptions buy levaquin pills in the canada order synthroid 200 tablets buy actos uk actors pioglitazone motrin overseas imitrex to buy from europe zestoretic pharmacy mail order is aleve better than motrin buy ampicillin mg lortab dosage cost of dulcolax without insurance buy allegra mg online for buy decadron astrailia speman spain over counter what is cefixime tablets long time side effects lamisil cardizem with paypal payment saw palmetto with no rx comprar clonidine en argentina lamictal medicine sinemet over the counter we transfer plus property artane sale sildenafil citrate tablet manforce what is arjuna tree cost of viagra in the us amitriptyline hcl 10mg tab side effects how to take prometrium capsules cheap capoten free delivery list of tesco stores selling ayurslim buy alstace online withour prescription buy xalatan hong kong online pharmacy generic what is lynoral used for lov cost diakof what family of drugs is doxycycline in best place to buy brand levitra in canada generic nimotop ciproxin tablets 250 can meloxicam 7.5 get you high cheap nitrofurantoin 100mg cardura 4 mg use Purchase augmentin 875 mg can you get voltaren gel over the counter recommended aspirin dosage side effects of minocycline pills aricept over counter tinidazole manufacturer in india buy minipress 100mg online what is fenofibrate 134 mg used for which of the following choices represents intermolecular forces listed in order from strongest to weakest levitra plus next day delivery how many benadryl pills can i take to get high legal buy levothroid online canada boots online pharmacy malarone doxycycline monohydrate 100 mg capsule better than atorlip-20 lady era precio mexico cheap viagra plus 40 mg protonix prescription can you buy clonidine discount cymbalta mail order pharmacy buying zerit using paypal nymphomax with paypal payment health canada advisory actos comprar effexor xr original nimotop coupons comment acheter du baclofene cheapest place to buy lioresal how to purchase viagra sublingual online diovan hct generic alternative cheapest drug elavil pharmacy buy drugs lincocin can you buy tenormin online afford generic cialis soft viagra what is the medicine cefadroxil used for pariet generic brand where to feldene terramycin reviews cheap rhinocort sale uk xenical uk sale how long for avapro to take effect ventolin comprar blue cross blue shield illinois mail order prescriptions brand amoxil generic reviews baytril side effects rabbits dipyridamole mg buy buy etodolac bulk aricept rxlist cialis 20 mg 2 tablets all types malegra fxt pills pharmacy mexico isoniazid cheapest fluoxetine how much does sinemet cost can you buy maxaman in ireland do you need rx kamagra oral jelly new ed drugs 2013 cabergoline pregnancy rates endep lawsuit settlements atacand hct 16 mg generico nizoral 10 mg cost what is abilify used for in adults clonidine side effects in children with autism what is noroxin made of promethazine online meds overnight line paroxetine order tinidazole order by phone cheap minocin usa glucotrol online albenza for parasites sildenafil citrate 40 pills 100 mg pariet over the counter india canada drugs atacand with prescription what is v-gel for femara online australia order nitrofurantoin from canada generic diakof us after accutane pregnancy blopress shop net abana realty lease purchase reglan doctors online cheap alternative to singulair where can i get pariet pills synthroid t4 t3 conversion buy strattera online from usa wellbutrin delivery london generic singulair not as effective fucidin dosage instructions alli medication uk comprar cialis recoger correos acai uk next day delivery buy casodex online pharmacy blue mountain pharmacy utah generic reglan switzerland how to take keflex 500mg buspar drugs online purchases xenical over the counter reviews i pill tricor website fenofibrate prescription obat voltaren sr wellbutrin drug store online lithium direct pharmacy female viagra sale uk motilium 10 tablets digoxin side effects long term use side effects flagyl use dogs purchase depakote in uk diprosone 0.05 can we trust florinef online coversyl with prescription bromocriptine buy uk lowest priced promethazine prednisolone 25mg australia cost of ayurslim without insurance buy atrovent usa toprol xl tablets us online purchase elocon on line in the uk order micronase neo matrix blue pill red pill buy diovan 20 order aciclovir generic forzest us valacyclovir price canada buy levitra super active from india novo pharmacy baclofene afssaps augmentin buy online uk tadacip from mexico generic evista raloxifene lisinopril dosage by weight buying liposafe in manchester how to order celexa medications online with a master card cialis 36 hour online asacol 12 pills a day trazodone purchase online vpxl from canadian pharmacy buy suhagra with e check lariam tablets side effects drugs similar to cialis soft effexor reviews weight loss colchicine generic equivalent purchase periactin in india buy viagra western australia buy bentyl bulk losartan lisinopril combination herbal slimming tablets tesco what is the correct dosage of ciplox what is the average dosage for synthroid singulair to buy in australia cleocin buy online ireland clomid success stories twins is there a class action lawsuit against plavix motilium mexico to buy chloramphenicol levitra super active cost medrol pack price tretinoin cream 0.1 for sale where to buy mentax drugs online buy relafen online overnight atarax canada head office mail-order hyzaar doxycycline 100mg dosage for dogs how much does viagra cost with health insurance best prescription medicine severe back pain buy allopurinol cheap all rights reserved mania generic lioresal buy canada slimquick hoodia reviews acyclovir 400mg tablets (generic zovirax) buy generic eldepryl online generic penegra no prescription houses for sale artane dublin ireland zyvox 800 mg tablets side effects can strattera capsules be opened xeloda and pain medication finpecia side effects permanent what does lisinopril do to potassium where to get cialis professional keflex without insurance top 10 depression meds albendazole without a prescription serpina for dogs buy where to get valtrex pct cafergot availability us i pill mobic website generic doxycycline monohydrate cleocin gel online overnight zoloft no prescription buy shallaki tablets online blopress uk brand name ordering low dose robaxin trazodone 100 mg best price for real himcocid order zyrtec online with visa buying etodolac grifulvin v 500mg side effects buy albendazole online from india what are the side effects of endep tablets ortho tri cyclen no prescription overnight delivery can you buy coreg medication carvedilol online apotheken viagra rezeptfrei levitra professional without prescription canada buy aciclovir tablets online uk zovirax buy beconase aq cheap pharmacy mexico vytorin do you need rx tretinoin 0,025 generic estrace cream cost decadron for daily use canada indian pharmacy kamagra chewable elavil rx can you buy viagra in france what are sildenafil tablets avapro paypal order non generic cytotec brand lexapro for sale cheapest drug viagra super active where to buy yasmin in singapore best site to buy prograf best drugstore foundation for dry skin 2013 best price for real ophthacare can you buy caverta over the counter the original blue pill reviews el precio de las pastillas cytotec what is the drug classification for depakote januvia tablets 100mg medrol shoppers drug mart toprol er 25 co-diovan cost aleve tablet mg buy erythromycin gel baclofen buy on line celebrex online usa what is erexor made of what does the word aspiring mean where is prednisone absorbed what is the classification for trental brand viagra rx minipress dosage too high no prescription atrovent cheap silagra buy online zithromax capsules no prescription is it illegal to order generic valtrex what are minocycline tablets used for ceftin cheap price monthly cost of fosamax best duetact prices buy ampicillin lowest price pharmaceutical wholesalers in ireland safe place order cialis online zestoretic for daily use canada clomid online store buy famvir online at canada pharmacy side effects of avodart 0.5 mg januvia medication guide lisinopril pharmacy buy brand suhagra what is lidocaine powder can you get high if you snort strattera side effects of lozol buy cozaar 100 imperial order alliance discount can you buy aldactone online canadian buy viagra 2013 robaxin medicine children generic name for lamisil indian pharmacy trileptal buy lady era greece best place buy cholestoplex pct best place buy cystone pct cheap canadian flomax no prescription ampicillin drug info flovent 10 mg vanessa feltz allegra wedding what is kamagra 100 gold how to use bactroban nasal ointment ventolin 100 mcg doxycycline dose to treat chlamydia hydroxyzine hcl 25 buy lithium uk lamictal weight gain epilepsy tetracycline mechanism of action ppt to buy liverpool glucotrol xl prescribing information clonidine cause weight gain compare prices dramamine what is viagra gel where can i purchase cafergot duphalac online pharmacy uk buy erexor with paypal side effects of premarin amitriptyline india no prescription acai amoxil 500 mg side effects can you overdose on diclofenac sodium prevacid soluble tablets is mobic a prescription drug buy cheap blopress can i make diltiazem order non generic acai ventolin shipping overseas lynoral prescription coupon benfotiamine results forum ampicillin sodium generic name very cheap zyvox arava online pay paypal moduretic overnight shipping cheap too much wellbutrin side effects alesse side effects nausea xpel water pills gnc acticin price india phentermine reviews 2012 crestor vs lipitor medication cleocin mg canada american leukeran periactin medicine buy retino-a cream 0,025 new zealand online where can i buy azithromycin over the counter buying mentat ds syrup from canada no prescription what else is zanaflex used for sildenafil citrate silagra 100 buyers of calcium carbonate canada zyvox 600 mg price drug online generic albenza no prescription fast delivery qsymia reviews buy aleve online no prescription us uk version of etodolac micardis 20 mg price online pharmacy no prescription needed actonel canadian pharmacy phenergan online growing acai palms in australia certified canadian international pharmacy association cipa generic robaxin no prescription dosage of zpack for children buy xenical 120 mg uk phd in clinical pharmacy in canada prescription solutions forms acheter stromectol seroquel xr prices walmart buy coregistration leads suhagra store what are nitroglycerin pills used for usa pharmacy online no prescription discount generic cymbalta flovent coupon 2011 over the counter fertility drugs generic cialis online buy diovan medication savings card augmentin birth control online mexico where to buy bentyl ointment propecia spain over counter prevacid medication ingredients terbutaline asthma children buy ampicillin inhaler canada pills for depression and anxiety over the counter order free advair diskus does actonel cause weight gain diltiazem tablets 90 mg low cost living states 2012 albuterol nebulizer frequency children i pill prazosin website minipress blood zofran uk pregnancy what is levitra tablets for can order leukeran online is geodon better than abilify voveran sr precio mexico advair diskus online in us alli 60 capsulas precio discount pharmacy card target como comprar prevacid reminyl from usa cancel my acai optimum order best price for real revia comprar eulexin portugal alli orlistat in italia buy cheap zyrtec using pay pal digoxin no prescription canada overnight tadacip buy colchicine .6 mg how to use asacol what type of medication is trileptal advair diskus medicine children ordering alesse sale how to buy prometrium can i order cafergot no prescription in the usa buy keppra online at canada pharmacy elocom plus pomada prospecto buy zofran in india online citalopram online usa no prescription kytril discount medications what does procardia do in pregnancy metoclopramide for men in usa codeine phosphate and gabapentin losartan cough diflucan suppositories buy purchasing cholestoplex online uk where can i get accutane online motrin 1b mg clonidine 100 mg onde encontrar lexapro mais barato tinidazole online purchase where do i buy toprol xl order remeron online with visa aqua band turn back time donde comprar absolute acai berry en mexico ampicillin australia price femara cost per pill buy acivir pills 10 canadian pharmacy accutane cost without insurance 2011 various dosage forms of nitroglycerin buy amaryl online at canada pharmacy buy generic nizagara order tadalafil online buy compazine hong kong canadian pharmacy buy amaryl online from canada generic for cymbalta medication indian generics online zyrtec max dose of topamax for weight loss side effects of prolifen price xenical south africa cost of betoptic what is meclizine pills used for novo-rabeprazole pariet wellbutrin sr wikipedia pharmacie en ligne france forum how to apply rogaine foam mobic side effects long term use viagra discount code what is kytril for non generic skelaxin bupron sr overseas bentyl 10 mg reviews lowest priced rumalaya forte singulair 10 mg inactive ingredients cipla tadacip india tendonitis from levaquin promethazine cost ounce buy asacol in ireland boots pharmacy brighton london road ciplox shelf life suppliers of periactin in us what is benadryl for baby genuine phentermine online antibiotics for ear infection in pregnancy plavix next day shipping where can youtube buy hydrochlorothiazide generico do viagra no brasil flovent inhaler price what drug classification is antabuse trileptal without script purchase lopressor on line in usa ginseng indiano propriet“ finasteride 1mg buying micardis for dogs buy spironolactone without rx esomeprazole and alcohol zithromax 1000 mg tablets adidas football boots online ireland no prescription crestor sale cymbalta drug in canada pharmacy cost of clomid in canada phenamax doctors online how to take glyset mg what is the dose for nexium cheap prevacid online no prescription plendil canadian pharmacy alavert pill shortage side effects of levlen birth control pill rx pill zs buy cheap hyzaar products viramune uk next day delivery cleocin 100 v ovule erythromycin 40 mg dose lariam suppositories buy tadalafil side effects pain ciplox from india how much is norvasc tablets erythromycin and alcohol interaction xeloda australia price alphagan cost in canada penegra pharmacy prices list can lioresal get you high levaquin online buy generic oxytrol online buy cheap altace online pharmacy augmentin purchase in canada no prescription what does phenergan make your feel like celexa anxiety dosage short term prednisone and weight gain what over the counter drug can cure chlamydia eurax limited india buy omeprazole 10mg meridia pills for sale purchase cialis professional in uk roxithromycin from canada post cycle therapy clomid vs nolvadex what is the hindi name for acai berry low dose cialis and bph buy nitroglycerin online usa cheapest nexium line prescription drug sales online elavil from usa buy genuine periactin uk florida alligator attacks 2012 safe buy aciclovir online depakote maximum dosage cialis viagra or levitra which is best viagra super force reviews can you order singulair hydrochlorothiazide 25 mg generic mexican pharmacy no prescription speman coreg no prescription canada sarafem uses medication very cheap prilosec where to buy liv sxinney cost of cialis at walmart generic for allegra side effects is there a shortage of biaxin dutas not generic cheap geriforte syrup buy online elocon from indian pharmacy Purchase aldactone 100mg where to buy nizoral uk is lamisil pills over the counter common side effects of calcium carbonate buy ethionamide no prescription synthroid medicine hypothyroid amoxil on line for sale no script how to take kamagra 100 mentax over counter common side effects of nolvadex precio de pastillas alli para adelgazar purchase sinequan cheap atacand online usa neurontin for dogs buy buy citalopram in ireland awam ki adalat alli good weight loss supplement wellbutrin side effects uk where to buy finax drugs online buy sumycin online cheap coversyl arginine plus 5mg/1.25mg how to use probalan cyklokapron online pharmacy uk what is sustiva pills used for tretinoin cream usp 0.05 benefits buying bentyl using paypal differin online uk cialis sublingual generic for what does bactrim which is better qsymia or belviq buy erythromycin 15mg online taking alli thyroid medication ordering depakote on line does wellbutrin sr cause weight gain exelon over the couter voveran tablets want buy abortion pills online side effects of augmentin antibiotic cheap genuine doxycycline online overseas pharmacy no prescription quibron-t can order rogaine 5 canada can youtube buy levitra professional in ireland pill trazodone usa pharmacy generic provigil online no prescription where can i buy duetact tablets brahmi generico italiano are alligators faster than horses maxaman purchase serophene cheap cardura tablets doxazosin buy ortho tri cyclen online india no prescription all types cefadroxil pills lisinopril hydrochlorothiazide price aristocort generico online epivir-hbv canada head office order buspar from mexico without prescription how long does it take zyrtec to start working hydrea uk buy strongest over the counter aspirin ephedraxin discount code tamoxifen brands india current price inderal brafix prices cvs buy hoodia 100 pamelor side effects weight what is zestril tablets used for what is citalopram used for 40mg traduzione lithium italiano lexus rx canada canadian pharmacy exelon buy lithium orotate online levlen tablets online online generic coreg buy zetia united states starlix delivery uk blue pill red pill matrix quote side effects aciclovir tablets 800mg order doxycycline buy to buy diflucan triamterene pas cher where can i get alphagan pills buy online trazodone generic comprar arimidex pela internet vienue testosterone cream review lethal dose of lithium carbonate where to micardis meclizine uk brand name benadryl order on web does robaxin work better than flexeril generic viagra me uk kamagra jelly info generic lipitor no prescription turkish pharmacy online steroids alli available yet cephalexin ordering online pharmacy dosage of albendazole for children finax reviews for men baclofen woldwide shipping buy drugs without prescription online delivery prescription buy combivent can you get bentyl over counter current price bupron sr india lotensin price betapace weight gain rx pharmacy online no prescription propecia online pharmacy fedex purchase promethazine pills geriforte prices usa buy finast without a prescription from canadian pharmacy cialis 5mg price comparison cheap generic evista plavix dosage strengths proventil canada no prescription cheap generic buy diclofenac sodium ginseng online bestellen viagra variety packs free viagra without prescription zoloft weight gain metabolism benadryl brand positioning montelukast sodium spc buy alligator gars order generic diabecon generic finasteride 5mg uk buy clomid online ireland diclofenac sodium 10 mg buying fluoxetine research grade florinef order metformin cheap glucotrol xl pill shop discount code antivert online ordering reviews on doxycycline for malaria saw palmetto extract sale online pharmacy levitra finasteride echeck generic trazodone buy canada pharmacy and oxycodone tegretol dose for bipolar disorder erectile disfunction pills beat way to order zanaflex buy clomid nolvadex pct retin a micro tretinoin gel microsphere 0.1 carafate non perscription countries buy florinef no prescription buy evista online safely are all the white pills in birth control the same blue pill viagra women alli buy online mexico were to buy valtrex blue pill red pill alice in wonderland generic finax buy canada alli diet pills instructions losartan nhs compazine suppository max dose fluoxetine 10 mg tablet free coupon for roxithromycin best place to buy nolvadex in usa vente de lopressor au quebec buy motilium discount can order risperdal canada strattera discounts codes buy cleocin online do doxycycline cause weight gain what colour is ventolin inhaler insurance comparison travel buy amantadine online with out prescription what does fucidin cream cure what is domperidone used for in babies order doxazosin drugs buy periactin overseas equate minoxidil reviews better than ampicillin 100 mg astelin renagel prices retin-a 0,025 shortage order evista tablets celexa mist canada buy biaxin online from canada discount elavil otc prednisone refill pack can i order viagra no prescription in the usa mobic rx side effects aciclovir without a prescription from australia viagra plus cost canadian zyrtec not generic viagra sublingual legal in england comprar brand advair diskus pela internet flonase from usa discount coupons for bystolic 100 mg benadryl for hives cialis soft tablets on line to buy no prescription motrin sale ranitidine arrow tablets 150 mg what is erexin-v drugs indian pharmacy zithromax clozaril for men in usa elimite from meclizine hcl generic name amoxicillin uses for children buy tadacip no prescription fast delivery free or low cost norvasc isoniazid medication information fluoxetine online from uk order vermox on line uk 100mg wellbutrin low cost endep jocuri onlain 3d discount diltiazem mg cheap aricept pills atorlip 20 mg tablets how much does celebrex cost at walmart buy famvir patch the online drugstore viagra plus where to buy zaditor in canada safely cipla products hiv safe buy sustiva online common side effects of zyrtec in children doxycycline pills can you gain weight on orlistat order levothroid cheap buy generic skelaxin with bonus arava desert septilin max dose best cialis super active prices prescription generic prescription drug dilantin advair diskus price walgreens best generic prednisolone review purchase suhagra online clomiphene clomid tablets why has acai been discontinued what is a good post cycle therapy what types of toprol xl are there can you buy aspirin in japan healthy man viagra phone number buy famvir online australia seroflo italiano exelon side effects confusion generic cymbalta usa online sale of skelaxin drugstore hong kong what does accutane do to your eyes buy paroxetine pills in the us benemid shop net prednisone shelf life isoniazid no prescription leukeran online usa what is the usual dosage for levaquin mail-order calan buy levitra plus online from usa arimidex online pharmacy uk generic drugs canada cipro tablets for purchase we serve generic pharmacy franchise motrin delivery how to order combivent online can i get clomid in the uk order diovan tadacip cheap price no prescription celadrin fda approved generics of j&j antibiotic levaquin amitriptyline generic form cheapest place to buy renagel acquisto roxithromycin sicuro online walmart pharmacy phone app lithium low dose birth control brand speman for sale nolvadex gyno cycle cost of lopressor without insurance ultra low dose female cialis metformin al 1000 filmtabletten buy capoten order zoloft online no presctiption zantac diet pills buy cialis super active order cytotec amantadine buy uk amitriptyline dose for pain acheter pas cher sinemet best generic florinef review dosis de amantadina en ni“os duphalac coupon code buy grifulvin v generic capoten india angiotensin converting enzyme micardis for purchase pantoprazole domperidone pregnancy online pharmacy mircette purchase zestril in us buy bystolic with visa viagra ou cialis le plus efficace pletal with no rx abilify cheap mexico pharmacy buy viagra best palce to kytril dosage instructions canada etodolac tablets online olanzapine generic price uk proscar australia pharmacy how to buy brand lotensin 20 mg by mail long term side effects of ciprofloxacin prometrium from canada where to buy acai juice in toronto altace cough symptoms does accutane work what does adios slimming tablets do cataflam for sale is finpecia better than propecia buy generic avalide what does paxil withdrawal feel like does flonase stop post nasal drip serpina phone orders legal buy minocycline online canada buy colospa online at canada pharmacy what is the generic for lopid propecia vs proscar hair loss buy aciclovir 1 200mg tablets drugs similar to actos phentermine 30mg capsule max dose rimadyl dogs order yasmin online no prescription with a mastercard sarafem mail order india buy nitroglycerin over counter buy roxithromycin in ireland cheaper alternative to asacol kamagra gold drug store online difference between viagra super active viagra professional vente viagra en ligne france el vardenafil levitra bayer does alli affect thyroid medication can order viramune online buy toprol xl astrailia india tetracycline price canadian pharmacy brafix diflucan cost walmart leukeran prescription coupon rumalaya tablets purchase on line what is desyrel medication o-long 100 oral jelly kamagra wholesale manufacturers mirapex dose restless legs syndrome comprar torsemide portugal asacol 20mg tab isotretinoin alcohol liver propecia prix au canada cheap actos uk prescription buy online billig dilantin online kaufen flomax relief women diarex with paypal payment buy suprax without a prescription from canadian pharmacy dispersible aspirin tablets bp 75 mg lopressor iv onset azithromycin 250 mg 6 pack directions xenical online rx drug buy buy omnicef in ireland where can i get ponstel pills acheter diurin dilantin mist canada buy prazosin in ireland doxycycline sale no prescription expired alli pills wo viagra rezeptfrei bestellen what drug category is danazol teva generic lexapro 2012 buy elocon from canada comprar brand amoxil original buy metoclopramide online reviews us citizens buying canadian drugs hctz 12.5 lisinopril 10 mg side effects olanzapine teva 10mg cheap insurance companies levaquin where to purchase does diflucan come in generic form cheap viagra jellyfish all needed what is naproxen 500mg tab teva used for what is atarax used for max daily dose of ranitidine yasmin salem lov cost relafen indian pharmacy augmentin top 10 online buspar sites benadryl tablets uk fast aspirin deleviery buy paroxetine 25mg can buy cabgolin online permethrin cream 5 price wellbutrin xr wiki no prescription accutane online pill cialis generic online canada lipothin australia pharmacy buy reglan lowest price glucophage dosage uses for carafate drug emsam patch uk allegra owen mostyn get plavix toronto trazodone in italia maxalt pharmacy price purchase xenical on line in australia natural fertility pills south africa iantd normoxic trimix premarin delivery cod fedex anafranil perth australia prednisolone tablets for sale pfizer coupons for celebrex zoloft western australia cialis soft mist canada what is chloroquine resistant malaria isoniazid composition what does advair diskus do what does motrin do to your blood neurological side effects of prograf free or low cost kamagra oral jelly where van i buy alli diet pills in canada walmart pharmacy jobs ohio pharmacy express corp antibiotics without prescriptions ireland lansoprazole 30 mg long term use evecare comprare crestor legal in england emsam spain overseas pharmacy no prescription female cialis long term side effects of geriforte syrup clomid and nolvadex dosage what does astelin treat nasal spray best generic calan sites zentel 200 mg para que sirve buy flovent 220 mcg i want to pay some diflucan donde comprar pastillas cytotec en mexico robaxin 500mg high bupron sr pill shop discount code comprar mentat ds syrup portugal isotretinoin reviews acne comprar baclofen original en madrid motilium online in us discount coupons for cialis is there a generic for toprol xl zanaflex generic mexico buy mentat singapore serevent shortage rumalaya liniment tablets side effects generic birth control pills for yasmin cheap minipress sale uk lamictal and diet pills orlistat from mexico reglan sale order adalat online uk torsemide side effects uk paroxetine no prrescription belize pharmacy at port como comprar livros digitais saraiva actonel online usa no prescription is oyster shell calcium better than calcium carbonate buy lexapro boots pharmacy oral isotretinoin dosage buy allegra pills online order adalat online can you order pulmicort online us online pharmacy no prescription cymbalta where can you buy acai berry in australia how does bupropion work for smoking cessation elocon in the uk now most secure site to buy kamagra fastest feldene uk delivery usa for africa united support of artists for africa comprar sildenafil en capital federal mexico cipro buy wholesale kamagra 100mg can we trust rogaine 5 online gout medication allopurinol side effects uric acid lov cost pravachol mestinon overnight delivery where to get evista insurance times news pharmacy has best price revia erythromycin e s 400 mg tablets can you buy antidepressants in a chemist over the counter allegra equivalent where to buy diflucan over the counter discount mercaptopurine side effects crohn;s non prescription lioresal pharmacy levitra super active drugs online purchases minipress reviews for men drug market order vasotec tofranil india terramycin drugs com side effects of enalapril maleate what does betapace dose of voltaren suppositories for children how much will isoptin cost levitra preisvergleich rezeptfrei liv no prescription needed flovent generic dosage minipress cost comparison prinivil next day delivery best online pharmacy generic voveran sr reviews on cipro betoptic generic wikipedia drugs ortho tri cyclen lo generic reviews does taking actos cause weight gain hytrin best price buy generic tamoxifen with bonus voveran sr overnight shipping cheap 1 mg vs 1.25mg finasteride is a pharmacy legitimate generic from ashwagandha purchase nexium us mexico anafranil achat levitra en ligne how to use flonase video discount canadian pharmacy retino-a cream 0,025 hoodia gordonii pure reviews where do i risperdal in usa prescription only medicines list uk 2012 there over counter equivalent flonase sertraline side effects 50 mg can you buy viagra over counter uk boots voltaren retard precio mexico can i get combivent order erection packs 1 pills changing from lexapro to cymbalta buy benzac visa arava for sale uk suppliers of amantadine in us mestinon online order florida abana buy retin a micro gel .1 buy antabuse online reviews fucidin ointment reviews legal to buy viagra sublingual colchicine generic off market cordarone generic 2013 drugs ethionamide costco discount code for compazine đˆŤđˆ‚stieva-a cream 0.025 robaxin coupon code glucophage without rx from canada ventolin sale uk brand levitra online pharmacy uk aciclovir tablets purchase on line aciclovir crema prospect eldepryl generic fast nizagara deleviery metformin pcos uk order prometrium lowest price overactive thyroid medications treatment ordering vpxl here in canada tenormin phone orders lipothin roche precio argentina online sale of chloramphenicol low dose methotrexate folic acid buy abilify with visa canadian pharmacy viramune bupropion most common side effects levaquin lawsuit attorneys fertomid 100 selegiline side effects cats kamagra india caverta sale soft trileptal online ordering fucidin price canada pfizer viagra 100mg side effects purchase augmentin in mexico risk drinking alcohol flagyl can ashwagandha get you high where purchase risperdal what is lamictal 100 mg used for cheapest voltaren tablets uk depression and anxiety medication during pregnancy what is cephalexin for dogs ear infection does generic propecia work the same lopid 100mg tablet glucotrol xl mail order xbox live gold price increase uk cheap ampicillin pills purchase zenegra pills mail order clomid online nexium dose iv ordering online pharmacy starlix mg indian viagra tablets names buy hydrochlorothiazide online motilium recommended dosage discount buy finpecia generic prednisone pack directions buy cheap generic arimidex online oxytrol online forum ic propranolol 20 mg didronel online in usa fastest valtrex uk delivery entocort and stress dose steroids nome generico do haldol cheap endep india cheap doxycycline 50 mg genuine zyloprim best price mail-order keppra buy generic advair diskus online discount furosemide hexal 500 mg desyrel generic reviews mail-order vytorin cheap alli 40 mg tegretol tabletas de 200 mg wellbutrin generico online arjuna generico italiano buy asthma inhalers kamagra gold low dose birth control voltaren 50 mg tablet current price ginseng buy skelaxin in uk buy ginette-35 cheap what are metformin tablets primatene mist cvs pharmacy wellbutrin sr cost in canada buy cialis europe dog medicine by mail generic nolvadex australia ventolin dosage instructions ciplox brand positioning zocor from usa pharmacy keflex mg price sell prescription drugs online piroxicam dosage cats pharmacy that sells antabuse side effects of ropinirole hydrochloride canadian pharmacy online nexium methocarbamol uk para que sirve sertralina clorhidrato eurax crema precio en mexico sertraline hcl side effects with alcohol lov cost prilosec what is arava for coreg discount coupons levitra 20 mg film-coated tablets buy ginseng 100 search recruitment leeds without a transcript order allegra floxin 40mg neurontin lawsuit 2008 how to tell if i need viagra keppra and alcohol use buspar medication manufacturer benzac 100 mg sinemet overnight non prescription floxin pharmacy secure birth control pill what does lithium mean in science aldactone italiano buy imitrex in usa 24 med canadian pharmacy review overnight risperdal canadian pharmacy drugs from india cefixime no prrescription safe buy alli online us pharmacy online cialis soft exelon generic price best online pharmacy generic rogaine 2 how many molecules of aspirin are there in a 100 mg tablet of aspirin metoclopramide dose for dogs how to take propranolol for anxiety what does aleve work for suhagra 100 for women silagra prices at costco warfarin motrin 600 mg oral tablet clomid serophene cost casodex withdrawal phenomenon order strattera 18 mg buy glucotrol xl in india online original sustiva online authentic drug store free usa viagra buy xenical 120mg hard capsules orlistat no rx risperdal online effexor xr generic coupons does alcohol decrease effectiveness of zithromax sertraline hcl 50mg tablet diovan patent expiry us pfizer viagra on sale long term side effects of lukol what is the correct dosage of alli buy stromectol 6mg sarafem 40 mg pharmacy indocin side effects long term use ethionamide price india order abilify 15mg prescription birth control online no prescription canada costco pharmacy ventolin price purchasing levitra super active online first trusted where can you buy axis and allies purchasing artane online singulair 10mg price canada buy pilex online in usa over the counter drugs similar to florinef canadian amoxil prescription how to get viagra super active in australia india requip price effexor xr online australia what types of erexor are there prescription drugs for sale online how to get child to take azithromycin cheap aygestin pills biaxin prices rosuvastatin online from canada nitroglycerin canadian online feldene looking for pharmacy that sells allopurinol how to order bactrim xenical price in india cialis and viagra at the same time rabeprazole sodium and domperidone dog medicine online flea petmeds where to get alli cheap viagra maximum daily dosage side effects of atrovent compare prices amaryl is it safe to order levaquin why should women not use propecia paxil without prescription pills lipitor generic recall dramamine dose by weight best depression medication 2011 order colchicine canada how much aleve does it take to overdose bactrim antibiotic usage ashwagandha from usa pharmacy med cab revatio micardis plus price philippines forum vente viagra en ligne arimidex no prescription compare prices malegra fxt for sale australia zithromax online meds sandoz azithromycin uses kamagra jelly price india order nootropil overnight mentat ds syrup sale order nymphomax tablets order cialis online mastercard lincocin online usa no prescription generic for hyzaar medication common side effects of esomeprazole purchase zithromax cheap rx online pharmacy buy drugs rythmol cymbalta fibromyalgia does work no prescription cheap bactrim prometrium 200 mg side effects bactroban generic walgreens viagra effects on normal men promethazine dosage instructions tadalis sx wanted online review prednisone pharmacies price guaranteed what types of bactrim are there dose “źquivalente purinethol imurel robaxin no rx the purple pharmacy algodones mexico haldol cost per month cheap pills order metoclopramide buy cheap asacol diltiazem shoppers drug mart online pharmacy uk sominex phenazopyridine hydrochloride pyridium over counter carafate liquid price canadian prednisone does keflex make you gain weight minipress for purchase without a prescription order serpina viagra 100mg price uk where to buy accutane online india brand name actos online synthroid overseas overseas pharmacy no prescription pravachol atorvastatin calcium generic vs lipitor syrupy french cordial from pomegranate juice uroxatral generic cost renvela renagel antivert overnight pharmacy propecia to buy online is there a difference between cialis and generic cialis how to say live and let live in italian serophene 50mg side effects where is crickley hall filmed downham acivir pills drugstore yasmin supplier in uk prednisone canada head office buspar reviews for panic attacks order zanaflex from usa without prescription eurax medicine buy nizoral inhaler canada fucidin buy without side effects of levlen ed contraceptive pill safe use cytotec abortion what is champix and how does it work buy vardenafil hcl 20mg tab buy elavil boots lotrisone lotion otc benicar hct generic alternative lov cost depakote canadian pharmacies are they safe 100 pure acai berry anti aging eye cream reviews zoloft maximum dosage purchase cabgolin lowest price hydrochlorothiazide medication generic order accutane 10 mg isotretinoin bupron sr cheap uk ventolin syrup used for sildenafil uk alli weight loss pills walmart strattera side review where to buy lopressor ointment augmentin cost comparison cheap amaryllis flowers canadian pharmacy can you gain weight taking crestor how to pay by check online what is the dose for cymbalta can 100 mg of benadryl get you high discount code for proscar 2.5mg olanzapine weight gain how to take periactin aciphex non generic drug when didi allegra become over the counter antabuse side effects depression how to use zovirax tablets can u buy abortion pills online acquisto levlen sicuro online much does generic imitrex cost

poniedziałek, 26 styczeń 2015
Strona główna arrow Czarnobyl

Czarnobyl PDF Drukuj E-mail
Dodał wtorek
środa, 16 marzec 2005


Mapa Ukrainy
Mapa Ukrainy
Czarnobyl, Czernobyl, miasto w północnej części Ukrainy, na północ od Kijowa, przy ujściu Prypeci do Zbiornika Kijowskiego, przy granicy z Białorusią. 14 tys. mieszkańców (1986), po awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej ludność ewakuowano.

Historia: wzmiankowane 1193, wchodziło w skład Księstwa Kijowskiego. Od XIV w. należało do Litwy, 1569 wcielone do Korony, własność królewska. W XVI w. rozwijało się jako centrum handlowe, położone przy szlakach wodnych. Od 1566 należało do rotmistrza królewskiego i starosty orszańskiego Filona Kmity, zw. Czarnobylskim, następnie do rodu Sapiehów, od poł. XVIII w. do Chodkiewiczów. Podupadło w XVII w. podczas powstania B. Chmielnickiego. Od 1793 pod zaborem rosyjskim. 1922-1991 w Ukraińskiej SRR. Prawa miejskie 1941. Od 1991 w granicach niepodległej Ukrainy.


Czarnobyl jest często nazywany "największą katastrofą spowodowaną przez człowieka". Określenie to jest słuszne, jeżeli chodzi o powszechny lęk, jakiego w okresie pokoju nigdy jeszcze nie doświadczyliśmy. Jednak pod innymi względami ta katastrofa była daleka od "największej". Na przykład, emisja jodu-131 z czarnobylskiego reaktora była 180 razy mniejsza niż z wybuchów jądrowych przeprowadzonych w rekordowym 1962 roku, a liczba zgonów (41) i ciężkich obrażeń (203) blednie wobec innych katastrof w XX wieku. Warto zwrócić uwagę, że w czterech najsławniejszych katastrofach zapisanych trwale w pamięci społecznej (Windscale, Seveso, Three Mile Island i Czarnobyl) żniwo śmierci było najmniejsze.

Czarnobyl był z pewnością największą w historii katastrofą psychologiczną, która swym zasięgiem wielokrotnie przekroczyła nawet sławny strach przed końcem świata w czasie Pierwszego Millenium. W przeciwieństwie do irracjonalnych zachowań społecznych w latach, kiedy - jak pisze Słowacki -

Nadchodził wielki ów Rok Tysiącowy
Który narody jak gwiazdy odmienia,

lęk czarnobylski nie ograniczył się do krajów chrześcijańskich, lecz rozszedł się po całym świecie i opanował niemal każdego: publiczność, media, polityków, uczonych, a nawet profesjonalistów ochrony radiologicznej.

Ten współczesny strach nie był krótki, jak sprzed wieków. Po dziesięciu latach nadal wpływa na emocje, decyzje a nawet zdrowie wielkiej liczby ludzi. Jednym z czynników napędzającym czarnobylskie lęki, a nawet ogólnie radiofobię, jest - paradoksalnie - doskonałość współczesnej ochrony radiologicznej i systemów monitoringu promieniowania.

Elektrownia po awarii
Elektrownia po awarii
W roku 1986 wszyscy wierzyli, że nawet najmniejsza dawka promieniowania, bliska zerowej, powoduje powstawanie nowotworów. Paradygmat ten jest administracyjnym założeniem przyjętym w roku 1959 dla ochrony radiologicznej stosunkowo małej grupy ludzi zawodowo narażonych na promieniowanie jonizujące. Założenie to jest najważniejszym źródłem czarnobylskich obaw i ich trwałości. Obecnie jest ono poddawane krytyce, nagromadzono bowiem wiele danych epidemiologicznych i eksperymentalnych wskazujących na jego fałszywość. Hipotetyczne uratowanie jednego życia ludzkiego przez wprowadzenie do amerykańskiej energetyki jądrowej przepisów opartych na tym paradygmacie kosztuje 2.5 mld dolarów. Natomiast koszt szczepień ochronnych przeciw dyfterii, krztuścowi i odrze naprawdę ratujących życie wynosi w Trzecim Świecie 50-100 dolarów na osobę. Ale na takie szczepienia chronicznie brakuje pieniędzy.

Okazuje się, że małe dawki promieniowania, podobne do naturalnych, i większe niż czarnobylskie dawki w Polsce, przedłużają życie, poprawiają odporność na choroby zakaźne i zmniejszają śmiertelność nowotworową. Stwierdzono to wśród tej części ludności Hiroszimy i Nagasaki, która została napromieniona małymi dawkami w czasie ataku atomowego. Występowanie zjawiska dobroczynnych skutków małych dawek promieniowania potwierdził UNSCEAR - Komitet Naukowy Narodów Zjednoczonych ds. Skutków Promieniowania Atomowego, największy międzynarodowy autorytet w dziedzinie badań radiacyjnych. Przejdźmy wreszcie do przebiegu pierwszych dni w Polsce po katastrofie w Czarnobylu.


O godzinie 1:23 w nocy, 26 kwietnia 1986 roku, reaktor w Czarnobylu zaczął się topić. Przyczyną był błąd człowieka i wady konstrukcyjne reaktora tego typu. Tamtej fatalnej nocy pracownicy elektrowni przeprowadzali doświadczenie, które miało polegać na stopniowym zmniejszaniu mocy reaktora. Aby się powiodło, wyłączono większość automatycznych systemów zabezpieczeń. Reaktory typu czarnobylskiego RBMK-1000 mają jednak tę wielką wadę, że są niestabilne, gdy pracują z małą mocą. W pewnym momencie reakcja zachodząca w reaktorze wymknęła się spod kontroli, a na włączenie systemów zabezpieczających było już za późno. Ilość wytwarzanej energii była tak duża, że zaczęły się palić pewne elementy konstrukcyjne reaktora. I tutaj dały o sobie znać wady konstrukcyjne. Wewnątrz reaktora znajdowało się 1500 ton łatwo palnego grafitu. I to on wywołał pożar i wybuch chemiczny. Wtedy w Polsce nie istniała energetyka jądrowa ani żadne plany na wypadek takiej katastrofy. Nikt nie spodziewał się wówczas, aby awaria w cywilnym zakładzie jądrowym w jakimś kraju europejskim wymagała działań władz polskich dla ochrony ludności. Nawiasem mówiąc, jak się wiele lat później okazało, w żadnym z tych państw nie istniały plany przeciwdziałania skutkom podobnych katastrof. Lokalne plany awaryjne dla reaktorów w Świerku oraz plany obrony cywilnej na wypadek wojny jądrowej okazały się zupełnie nieprzydatne w sytuacji katastrofy czarnobylskiej.

Mieliśmy jednak dobrze zorganizowaną i wyszkoloną Służbę Pomiarów Skażeń Promieniotwórczych (SPSP), czyli krajowy system monitoringu radiacyjnego, koordynowaną przez Centralne Laboratorium Ochrony Radiologicznej (CLOR) w Warszawie. W jej skład wchodziło wtedy około 140 placówek pomiarowych rozmieszczonych mniej więcej równomiernie w całej Polsce. W CLOR były dwie stacje poboru wielkich mas powietrza do mierzenia śladowych zawartości pyłów promieniotwórczych w atmosferze, unikalne w Europie, umożliwiające szybką analizę składu izotopowego skażeń i określenie ich źródła. CLOR był jedyną w Europie placówką, która miała możliwość mierzenia skażeń przestrzeni powietrznej państwa, na wszystkich wysokościach troposferycznych i w dolnej stratosferze.

System SPSP stworzono z myślą o obronie cywilnej w przypadku ataku jądrowego. Jednak spełnił on dobrze swe najważniejsze zadanie: wcześnie wykrył i zidentyfikował zagrożenie czarnobylskie. Wykorzystaliśmy doświadczenie zdobyte w ciągu wielu lat monitorowania skażeń po próbach jądrowych, a także w czasie ćwiczeń i prac badawczych nad wojną jądrową prowadzonych przez Państwową Agencję Atomistyki i CLOR. Niedostatkiem SPSP był brak bezpośredniej łączności z centralnym ośrodkiem władzy politycznej i administracyjnej, która powinna podjąć szybkie decyzje dotyczące milionów ludzi w całym kraju.

Wojskowy system wykrywania skażeń promieniotwórczych, podobnie jak we wszystkich innych krajach, był dostosowany do znacznie większych poziomów radiacji po ataku jądrowym. Przyrządy radiometryczne służb wojskowych okazały się w sytuacji katastrofy czarnobylskiej zbyt mało czułe. Podczas nocnego spotkania 29 kwietnia w Komitecie Centralnym PZPR, szef Obrony Cywilnej Kraju, wiceminister obrony narodowej gen. Tadeusz Tuczapski stwierdził, że nie ma żadnych skażeń, bo gdyby były, to Obrona Cywilna by je wykryła. Jednak nie wykryła ani w Polsce, ani nigdzie w Europie. W ciągu następnych kilku tygodni Obrona Cywilna przedstawiała specjalnie powołanej Komisji Rządowej wyniki swoich pomiarów. Różniły się one całkowicie od wyników monitoringu SPSP i nie były wiarygodne. Z tego powodu nie zostały opublikowane w Raporcie Komisji Rządowej, wydanym w czerwcu 1986 roku.

Pierwsza fala skażonego powietrza dotarła nad Polskę prawdopodobnie około północy 27/28 kwietnia, a wykryto ją w kilka godzin później. W samym Czarnobylu, emisja z płonącego reaktora uległa już wtedy znacznemu zmniejszeniu. Emisja malała dalej aż do 3 maja, kiedy to zaczął się jej ponowny gwałtowny wzrost. Ta druga emisja, większa niż 27 kwietnia, nastąpiła wskutek przebicia się stopionego rdzenia reaktora do znajdujących się poniżej pomieszczeń wypełnionych wodą. Chmura z tej drugiej wielkiej emisji szczęśliwie ominęła Polskę i skierowała się na południe Europy. 1 maja w Polsce zaczął się gwałtowny spadek skażeń powietrza, lecz nie gruntu, paszy, mleka itd. O tym co działo się w czarnobylskim reaktorze, jakie były fluktuacje emisji radioizotopów (np. gwałtowny jej wzrost 3 maja) i lokalne kierunki rozchodzenia się, ani polskie władze ani specjaliści nie otrzymali ze Związku Radzieckiego żadnych informacji, tak więc wszystkie decyzje ochronne podejmowaliśmy na podstawie danych z naszej własnej sieci monitoringu. Pomimo obowiązujących od 1984 roku w krajach RWPG ustaleń Związek Radziecki nie zawiadomił polskich władz "w możliwie krótkim czasie" o katastrofie i jej przebiegu, co opóźniło nasze przygotowania ochronne o około półtora dnia.


O godz. 7:00, 28 kwietnia, placówka SPSP w Mikołajkach stwierdziła kilkakrotny wzrost mocy dawki promieniowania gamma i około siedmiusetkrotny wzrost ogólnej radioaktywności beta w powietrzu. Wiadomość o tym przekazano telefonicznie do CLOR o godz. 9:00. W tym samym czasie podobny wzrost mocy dawki promieniowania gamma - ponad 20 mR/h (mR/h = mikrorentgeny na godzinę, nieformalna obecnie jednostka mocy dawki promieniowania gamma) i silne skażenie powierzchni gruntu stwierdzono przed budynkiem CLOR. Wktrótce potem zaczęły docierać do CLOR z innych stacji SPSP meldunki o gwałtownym wzroście radioaktywności powietrza. O godz. 10:00 CLOR wprowadził alarmowy system pracy w dwudziestu czterech, a od 29 kwietnia we wszystkich placówkach SPSP.

W ciągu następnych dwóch godzin wpłynęło wiele raportów z sieci placówek SPSP, które wskazywały, że chmura radioaktywnego powietrza przesuwa się nad Polską od wschodu i pokrywa jej północno-wschodni obszar. W południe w Warszawie stężenie cezu-137 w powietrzu wynosiło 3300 mBq/m3 (Bq jest jednostką aktywności substancji promieniotwórczej wynoszącą jeden rozpad atomu na sekundę), tj. ponad 80 000 razy więcej niż średnio w poprzednim roku, stężenie jodu-131 około 100 000 mBq/m3 (przed awarią jod-131 był niewykrywalny), a moc dawki promieniowania gamma wynosiła około 30 mR/h.

Około godz. 12:00 przedstawiono sytuację Mieczysławowi Sowińskiemu, prezesowi PAA. W rozmowie tej podano, że niedługo będzie wiadomo, czy przyczyną skażenia jest wybuch broni jądrowej czy też awaria reaktora i nalegano, by o tak wielkim skażeniu kraju natychmiast poinformować rząd. Prezes stwierdził: Mierzcie dalej i informujcie mnie o wynikach.

Między godz. 10:10 - 13:15 zebrano w CLOR na filtrze pył promieniotwórczy z około 700 m3 powietrza. Analiza spektrometryczna wykazała, że jego skład izotopowy jest typowy dla procesów reaktorowych, a nie wybuchu jądrowego. Mimo licznych usiłowań, nie udało się skomunikować z prezesem PAA, więc około godz. 17:00 informację o zagrożeniu radiacyjnym kraju przekazałem sekretarzowi naukowemu PAN, prof. Janowi Kaczmarkowi, który zobowiązał się natychmiast zawiadomić premiera.

W godzinach popołudniowych stworzono w CLOR ad hoc grupę operacyjną, która analizowała sytuację i przygotowywała zalecenia ochronne. Niektóre meldunki zawierały nieprawdopodobe wyniki, np. instytuty w Świerku stwierdziły moce dawki gamma sięgające 2500 a nawet 10 000 mR/h. Po ich sprawdzeniu wykryto błędy w metodyce pomiaru i kalibracji przyrządów. Jednak zanim to wykonano, te zastraszające informacje wpływały na postępowanie specjalistów w CLOR, a także trafiły do publicznej wiadomości w Polsce i za granicą. Większość pomiarów mocy dawki wskazywała jednak, że nie ma bezpośredniego zagrożenia życia i zdrowia ludności od zewnętrznego promieniowania gamma, nawet jeżeli utrzyma się ono przez wiele miesięcy na poziomie bliskim obecnemu (ok. 30 mR/h). Była to bowiem moc dawki tylko nieco większa od poziomu naturalnego w Polsce i mniejsza niż w wielu innych krajach mających skały i gleby bogatsze w uran, tor i rad. Natomiast pomiary stężeń radionuklidów w powietrzu i analiza ich składu izotopowego wskazywały, że izotopy promieniotwórczego jodu, a zwłaszcza jod-131, wchłonięte do organizmu z powietrzem i żywnością, mogą ulec tak znacznej koncentracji w tarczycy dzieci, że staną się zagrożeniem ich zdrowia, powodując zwiększenie ryzyka powstania nowotworów złośliwych tego ważnego organu. Zawartość innych radioizotopów, np. cezu-137, była znacznie niższa.

Przemieszczanie się chmury radioaktywnej (animacja - czas trwania: 17s [chmura.rar - 1.17MB])

Zmieniający się kierunek wiatru roznosił radioaktywną chmurę w różne strony
Zmieniający się kierunek wiatru roznosił radioaktywną chmurę w różne strony
Przeprowadzone w godzinach popołudniowych i wieczornych obliczenia wskazywały, że dawka promieniowania od radiojodów w tarczycy dzieci może przekroczyć 50 mSv (Sv jest jednostką dawki promieniowania pochłoniętego przez organizm uwzględniającą różnice biologiczne rożnych rodzajów promieniowania i warunków napromienienia), a więc poziom powyżej którego Międzynarodowa Komisja Ochrony Radiologicznej zalecała blokowanie dostępu radiojodów do tarczycy jodem nieradioaktywnym. To zalecenie oparte było na wspomnianym już administracyjnym założeniu, że każda, nawet bliska zerowej dawka promieniowania jonizującego może wywołać nowotwory złośliwe. Nowe dane z Hiroshimy i Nagasaki wskazują jednak, że poniżej dawki 200 mSv nie zaobserwowano znaczącego wzrostu śmiertelności nowotworowej, a przy dawkach mniejszych od 100 mSv śmiertelność wskutek białaczek była w tych dwóch miastach niższa niż u mieszkańców nie napromienionych. Również w Szwecji wsród tysięcy osób, którym podawano jod-131 dla celów diagnostycznych (średnia dawka 500 mSv) stwierdzono mniejszą częstość zachorowań na raka tarczycy niż u ludzi, którzy z takiej diagnostyki nie korzystali.

Jednak wobec narastającego zagrożenia czarnobylskiego nie roztrząsano takich subtelności (przyszła na to pora dopiero teraz), lecz zastosowano się do zaleceń międzynarodowych i uznano, że najpilniejszą sprawą jest ochrona dzieci przed skażeniem jodem promieniotwórczym.

Około godz. 18:00 specjaliści w CLOR dowiedzieli się z radia BBC, że źródłem emisji radionuklidów jest awaria reaktora w Czarnobylu. Ta informacja umożliwiła nam tylko nieco bardziej realistyczne prognozowanie dalszego rozwoju sytuacji, bowiem to co działo się w samym Czarnobylu było ciągle okryte tajemnicą. Dziś wiemy, że wszelkie połączenia z Czarnobylem zostały wówczas odcięte przez KGB. Lakoniczne oświadczenie TASS informujące o awarii na Ukrainie, bez podania miejscowości i informacji potrzebnych do planowania działań ochronnych, dotarło do Warszawy późnym wieczorem.

O godz. 18:30 zwróciliśmy się do Instytutu Technicznego Wojsk Lotniczych współpracującego z CLOR z prośbą o codzienne pobieranie prób powietrza z wysokości 1, 3, 6, 9, 12 i 15 km wzdłuż północno-wschodniej części granicy. W następnych dniach wykonano 60 lotów, a zdobyte w ten sposób informacje wykorzystaliśmy do prognozy skażeń. W godzinach popołudniowych CLOR nawiązał kontakt ze specjalistami z innych krajów (Anglii, Francji, Finlandii, Szwecji), wymieniając informacje o skażeniach oraz planowanych przedsięwzięciach.

Do późnych godzin nocnych w CLOR pracowano nad propozycjami zaleceń ochronnych dla ludności Polski. O pomoc w przygotowaniu najważniejszego z nich, tj. użycia jodu nieradioaktywnego dla blokady tarczycy poproszono specjalistów z Ministerstwa Zdrowia oraz Szefostwa Służby Zdrowia MON.


29 kwietnia około godz. 1:00 w Komitecie Centralnym PZPR rozpoczęło się posiedzenie kilku członków Biura Politycznego, członków rządu i Komitetu Obrony Kraju. O godz. 4:00 do grupy tej zaproszono z CLOR prof. Zenona Bałtrukiewicza z Szefostwa Służby Zdrowia MON oraz prezesa PAA. Posiedzenie trwało do godz. 6:30 i przyjęto na nim główne kierunki ochrony ludności zaproponowane przez CLOR. Miała to być przede wszystkim ochrona dzieci przed wchłonięciem radiojodu. Ustalono, że dzieciom we wschodnich i północnych województwach należy podać nieradioaktywny jod, a także wstrzymać wypas bydła na łąkach i przejść na karmienie ich suchą paszą. Mleka od krów przebywających dotąd na pastwiskach nie należy kierować do sklepów, lecz przeznaczyć do przerobu. Dzieci i młodzież do lat 18 powinny konsumować mleko w proszku i skondensowane. Należy ograniczyć spożycie świeżych jarzyn oraz dokładnie je myć. Zakazano picia wody deszczowej i stopionego śniegu.

Prócz tego prof. Zenon Bałtrukiewicz zaproponował, by ze względu na możliwość napływu nad Polskę większych niż dotychczas skażeń przez kilka dni dzieci pozostawały w domu i nie chodziły do szkół. By zamykać okna, zmywać jezdnie i chodniki wodą oraz odwołać pochody 1-majowe. Okazało się później, że zalecenia te nie były potrzebne, bo radioaktywne skażenia miały niższy poziom niż prognozowano.

Tych dodatkowych zaleceń nie przyjęto. Zgodzono się, że zagrożenie od innych radioizotopów jest mniej istotne, toteż akcję przeciw nim należy rozpocząć w drugiej kolejności. Uczestnicy spotkania doszli do porozumienia, że o sytuacji i zaleceniach ochronnych należy poinformować społeczeństwo w porannych audycjach radiowych, a następnie w prasie i w telewizji. Rzecznik prasowy rządu Jerzy Urban rozpoczął pisanie komunikatu dla ludności.

Około godz. 6:00 sekretarz KC Marian Woźniak zatelefonował do swego odpowiednika w Moskwie, po czym stwierdził, że jego rozmówca nic nie wie o katastrofie w Czarnobylu. Wtedy nie wierzyliśmy w to, lecz dziś wiemy, że mogło to być prawdą.

Dla przygotowania akcji jodowej około godz. 6:00 zebrano w Ministerstwie Zdrowia grupę, która ustaliła (po raz pierwszy w świecie), że formą masowej profilaktyki jodowej będzie podanie tzw. płynu Lugola - wodnego roztworu jodku potasu i pierwiastkowego jodu oraz ustaliła jego dawki dla trzech grup wiekowych dzieci.

O godz. 6:30 do Komitetu Centralnego przybył gen. Wojciech Jaruzelski. Wkrótce, w ścisłym gronie członków Biura Politycznego i rządu, podjęto decyzję o stworzeniu tzw. Komisji Rządowej pod przewodnictwem wicepremiera Zbigniewa Szałajdy. Na zakończenie zebrania sekretarz KC Marian Woźniak oświadczył, że komunikatu dla społeczeństwa nie będzie. W Raporcie Komisji Rządowej nie ma wzmianki o tym nocnym posiedzeniu w Komitecie Centralnym, podczas którego podjęto wszystkie najważniejsze decyzje w sprawie działań ochronnych.

Pierwsze posiedzenie Komisji Rządowej rozpoczęło się o godz. 8:00 w Prezydium Rady Ministrów. Około godz. 11:00 Komisja oficjalnie zaleciła podjęcie akcji jodowej. Rozpoczęto ją w godzinach wieczornych i kontynuowano w nocy w jedenastu województwach północno-wschodnich. Akcja przebiegała niezwykle sprawnie. Podawanie płynu Lugola zorganizowano we wszystkich przedszkolach, szkołach, ośrodkach zdrowia i aptekach. Pomocy udzielili ochotnicy, którzy rozwozili roztwór jodu do małych wiosek. Około 75% populacji dzieci w 11 województwach przyjęło jod stabilny w ciągu pierwszych 24 godzin akcji. (Przed rozpoczęciem akcji, tj. 28 kwietnia wieczorem i 29 kwietnia rano, około 2% rodziców podało dzieciom jod w formie i dawkach nieustalonych).

Dla porównania warto dodać, że w Związku Radzieckim ograniczenia spożycia mleka wprowadzono dopiero 23 maja, a jod stabilny zaczęto podawać ludności około 25 maja. Z powodu trudności organizacyjnych objęto tą akcją tylko 1.6 mln dzieci.


Skażenia ogarnęły cały kraj. Przed południem utrzymywało się w Warszawie bardzo wysokie skażenie powietrza, które po południu i w nocy spadło blisko czterdziestokrotnie. Komisja Rządowa wprowadziła profilaktykę jodową na terenie całej Polski, biorąc pod uwagę przemieszczanie się skażeń, niepewność co do emisji z Czarnobyla oraz nastrój ludności.

Rozprzestrzenianie się chmury radioaktywnej
Rozprzestrzenianie się chmury radioaktywnej
Na pozostałych terenach akcja przebiegała mniej sprawnie niż w województwach północno-wschodnich. Tam zaledwie 25% populacji dzieci otrzymało jod stabilny w ciągu pierwszych 24 godzin. W tych rejonach kraju akcję jodową w większości zakończono 2 maja, jednak w niektórych miejscowościach ciągnęła się ona jeszcze do 5 maja. Komisja Rządowa przewidując, że zabraknie mleka w proszku, poleciła ministrowi handlu wewnętrznego wprowadzenie 2 maja reglamentowanej jego sprzedaży dla dzieci do 12 miesiecy oraz dokonanie importu brakującej ilości.

Poczynając od 4 maja, w CLOR mierzono zawartość jodu-131 w tarczycach mieszkańców Warszawy i kilku województw. Łącznie zbadano około 1400 osób. Podobne badania prowadzono u kilkuset osób w Instytucie Energii Atomowej w Świerku, gdzie również badano zawartość cezu-137 i cezu-134 w całym ciele.

Pionowy rozkład cezu - 134 i cezu - 137 w atmosferze nad Polską w mBq/m3
Pionowy rozkład cezu - 134 i cezu - 137 w atmosferze nad Polską w mBq/m3
Od 6 maja dwie ekipy CLOR prowadziły zwiad radiacyjny w pobliżu wschodniej granicy kraju, korzystając z helikopterów MSW. Mierzono moc dawki promieniowania gamma, zbierano próby mleka, roślin i gleby, a także badano skażenie ludzi. Wykryto wtedy silne skażenia radiojodem tarczyc dzieci szkolnych w niektórych miejscowościach. Specjaliści CLOR zażądali od Komisji Rządowej, by skierować do tego rejonu samochodowe laboratorium CLOR, w celu dokładnego zbadania skażenia dzieci w rejonach przygranicznych. Przewodniczący Komisji zarządził przeprowadzenie tych badań przez CLOR, jednak zarówno prezes PAA, jak i minister zdrowia sabotowali to zarządzenie i w końcu nie dopuścili do jego realizacji. 31 maja dyżurny Ośrodka Dyspozycyjnego Służby Awaryjnej CLOR zapisał w raporcie nr 181/86, że został telefonicznie powiadomiony, aby na polecenie prezesa PAA wstrzymać wszelkie pomiary jodu-131 w tarczycy wykonywane w samym CLOR.

Komisja Rządowa pracowała do 18 czerwca, analizując zmieniającą się sytuację, wprowadzając normy skażeń oraz modyfikując, a potem stopniowo ograniczając działania profilaktyczne. Na żądanie Komisji w pierwszych dniach maja sprowadzono z zagranicy 2000 ton mleka w proszku.


Akcja jodowa ocaliła około 5 000 polskich dzieci od zachorowania na raka tarczycy
Akcja jodowa ocaliła około 5 000 polskich dzieci od zachorowania na raka tarczycy
Średnia dawka promieniowania na całe ciało, jaką Polacy otrzymali w ciągu pierwszego roku od czarnobylskich radioizotopów wynosiła (według oceny UNSCEAR) 0.27 mSv. Stanowiło to 11% rocznej naturalnej dawki promieniowania. W ciągu całego życia Polacy otrzymają średnio od opadu czarnobylskiego dawkę na całe ciało wynoszącą około 0.9 mSv, czyli około 0.5% dawki, jaką w tym samym czasie zostaną napromienieni ze źródeł naturalnych, wynoszącej 168 mSv. Około 74% tej dawki na całe ciało pochodziło od cezu-137, 20% od cezu-134, 1% od jodu-131 i około 5% od innych izotopów. Tak mała dawka na całe ciało od skażenia czarnobylskiego nie będzie mogła dać żadnych, ani szkodliwych ani dobroczynnych, zauważalnych zmian zdrowia ludności w naszym kraju.

Dawka promieniowania na tarczycę od jodu-131 była natomiast znacznie wyższa. W zachodnich, mało skażonych województwach, sięgała ona od około 2 do 30 mSv u dzieci w wieku 1 roku. We wschodnich, silniej skażonych rejonach, dawka ta sięgała niekiedy około 10-90 mSv. U niemal 5% dzieci (u których zastosowano profilaktykę jodową) maksymalne dawki wynosiły niemal 200 mSv. Profilaktyka jodowa zmniejszyła dawki na tarczycę dzieci średnio o blisko połowę. Tam gdzie akcję rozpoczęto wcześniej zmniejszenie dawki mogło być nawet pięciokrotne. Około 70-80% radiojodu w tarczycy dzieci pochodziło z pożywienia (głównie z mleka). Tylko 20-30% radiojodu przedostało się do tarczycy drogą oddechową. Maksymalne stężenia jodu-131 w mleku pojawiły się w większości rejonów po 5 maja. Zatem nawet późno zastosowana profilaktyka dała korzystny efekt.

Skażenie gleby cezem-137 w Polsce po katastrofie w Czarnobylu
Skażenie gleby cezem-137 w Polsce po katastrofie w Czarnobylu
Gdyby w Polsce nie przeprowadzono profilaktyki jodowej to u około 5% dzieci, tj. około 500 000, dawka promieniowania na tarczycę od jodu-131 przekroczyłaby 1000 mSv. Zachorowalność na raka tarczycy po takich i większych dawkach wynosi na Białorusi około 1%. Jeżeli u nas byłaby podobna, to można sądzić, że w wyniku akcji jodowej ocaliliśmy około 5000 polskich dzieci od tej choroby. Zgodnie z danymi Kliniki Mayo w Rochester, Minnesota, przy wystąpieniu raka tarczycy u dzieci pełne wyleczenie osiąga się niemal w 100% przypadków. Jest to dobra prognoza dla 682 dzieci na Białorusi, Ukrainie i w Rosji, które zachorowały na raka tarczycy. Wiele z nich leczy się w krajach zachodnich.

W wyniku akcji jodowej 18.5 mln ludzi przyjęło blokującą dawkę płynu Lugola, w tym ponad 95% dzieci i młodzieży. Była to pierwsza w historii medycyny tak wielka akcja profilaktyczna dokonana w ciągu kilku dni. Rozpoczęto ją po około 13 godzinach od powziętej decyzji. Akcja ta dowodzi wysokiej sprawności organizacyjnej i zdolności do improwizacji Polaków. Dla porównania należy przypomnieć, że po katastrofie elektrowni w Three Mile Island koło Harrisburga, w Pensylwanii w 1979 roku, rząd amerykański zaczął dostarczać wyprodukowane ad hoc tabletki jodu okolicznym mieszkańcom w cztery dni po wypadku. Świadczy to o trudnościach logistycznych takiej akcji, które w dużej mierze wpłynęły na niepodjęcie jej w krajach europejskich, poza Polską, mimo że niektóre z nich były skażone w stopniu wyższym niż my. W Europie po prostu nie było wystarczającego zapasu tabletek jodowych dla zagrożonej ludności, ani szans na ich natychmiastowe wyprodukowanie i dystrybucję. Nasz sukces był wynikiem śmiałej decyzji oraz nowatorskiej idei, która zrodziła się w Ministerstwie Zdrowia: postanowiono użyć nie tabletek jodowych, których też nie mieliśmy, lecz przygotować w każdej aptece dobrze znany farmaceutom płyn Lugola. Zapasy jodu i jodku potasu niezbędnych do wyprodukowania go w aptekach znacznie przekraczały potrzeby.

Badania epidemiologiczne (największe jakie kiedykolwiek przeprowadzono w Polsce) wykonane przez zespół prof. Janusza Naumana z Akademii Medycznej w Warszawie, złożony z najwybitniejszych polskich endokrynologów i radiologów wykazały, że łagodne "zewnątrztarczycowe" objawy uboczne po podaniu płynu Lugola (mdłości, bóle głowy i swędzenie skóry) pojawiły się w około 5% przypadków. U bardzo małych dzieci niekiedy występowały wymioty, prawie zawsze u tych którym zamiast płynu Lugola podano roztwór jodyny. W żadnej grupie wiekowej nie zaobserwowano ubocznego "wewnątrztarczycowego" działania profilaktycznych dawek jodu. W badaniach tych, przeprowadzonych w latach 1989-1990, nie stwierdzono zwiększonego występowania nowotworów tarczycy.

Badania Instytutu Onkologii nie wykazały do roku 1995 wzrostu nowotworów tarczycy i białaczek. Ubocznym, bardzo ważnym rezultatem badań grupy prof. Naumana było stwierdzenie obecności wola endemicznego u mieszkańców znacznych obszarów Polski, wywołanego głębokim niedoborem jodu w naszej diecie. Niedobór zaczął się około 1980 roku, gdy zaprzestano jodowania soli kuchennej. W efekcie tych badań powrócono do jodowania żywności w Polsce, co powinno przyczynić się do poprawy zdrowia ludności.


Polityka informacyjna, którą władze stosowały w pierwszych dwóch dniach była błędna. 28 kwietnia nie było jej wcale, ponieważ rząd dowiedział się o skażeniach w Polsce zbyt późno. Ostatnie dzienniki radiowe i telewizyjne przekazały jedynie krótką informację agencyjną o wypadku w Czarnobylu. Na spotkaniu władz naczelnych w Komitecie Centralnym PZPR wczesnym rankiem 29 kwietnia postanowiono, by wstępne zalecenia dla ludności podać w rannych i przedpołudniowych dziennikach radiowych, a następnie w prasie i telewizji. Pod koniec tego spotkania zdecydowano jednak nie publikować takiego komunikatu. W prasie popołudniowej ukazała się jedynie bałamutna informacja, że 28 kwietnia nad północnymi regionami Polski przeszedł na dużej wysokości radioaktywny obłok, że utworzono Komisję Rządową i nikomu nic nie grozi.

Dawki promieniowania na całe ciało w pierwszym roku po katastrofie w Czarnobylu
Dawki promieniowania na całe ciało w pierwszym roku po katastrofie w Czarnobylu
29 kwietnia wraz przygotowano rzeczową informację o skażeniach kraju, która miała być pierwszym oficjalnym komunikatem Komisji. Tekst ten przyjęto, jednak później został całkowicie zmieniony przez Wydział Prasy KC oraz rzecznika prasowego rządu. W efekcie 30 kwietnia publiczność znowu dowiedziała się, że radioaktywny jod "lata" w obłoku gdzieś wysoko nad Polską. Ponadto podano kłamliwą informację, że nastąpiło jedynie podwyższenie stężenia aktywnego jodu w powietrzu (...), stwierdza się spadkową tendencję poziomu stężenia i że nie stwierdzono podwyższenia stężenia innych pierwiastków. Na posiedzeniu Komisji 30 kwietnia prof. Zenon Bałturkiewicz z dr. Żarnowieckim zaprotestowali przeciwko wypaczaniu ich tekstu. Ostatnie kłamstwo - o braku innych pierwiastków - było tak kompromitujące, że przewodniczący Komisji oświadczył, iż takie manipulowanie tekstami specjalistów nie powtórzy się już więcej.

Na tym samym posiedzeniu odbyła się dłuższa dyskusja nad polityką informacyjną. Prof. Zenoen Bałturkiewicz twierdził, że władze muszą dawać publiczności pełną informację o średnich, maksymalnych i minimalnych poziomach skażeń. Starał się przekonywać, że wzbudzi to zaufanie ludności do postępowania i zaleceń Komisji. Kontrargumentem rzecznika rządu - głównego przeciwnika tej koncepcji, było niebezpieczeństwo wywołania paniki. Trudno jednak byłoby ją wywołać wiadomościami o skażeniach dających dawki promieniowania, na całe ciało, dziesiątki tysięcy razy niższe od zagrażających życiu. To co skłoniło go do podania prawdziwej informacji, to sugestia, że Polska poniesie setki milionów dolarów strat na eksporcie żywności, jeżeli przestaniemy być wiarygodni w oczach zachodnich kontrahentów i konsumentów.

Po tej dyskusji informacje w prasie były zgodne z rzeczywistością. I tak np. "Express Wieczorny" 5 maja opublikował komunikat Komisji Rządowej wraz z tabliczką szczegółowych średnich wartości skażeń kraju. Tego rodzaju informacja była unikatem w prasie światowej i została potem uznana przez ekspertów amerykańskiej Food and Drug Administration za najbardziej przejrzystą i pożyteczną spośród wielu. Amerykański Sekretarz Stanu George Schulz stwierdził, że Polska potraktowała ten wypadek w sposób zdecydowanie odmienny od ZSRR. Polska informowała ludność, przekazując wszystkie informacje jakimi dysponowała. Prasa zachodnioniemiecka wyrażała podobne opinie: Polskie media zwróciły od początku na siebie uwagę obszerną i rzeczową informacją ("Tages Anzeiger" - 2.05.86); Polacy w sposób najbardziej otwarty poinformowali własną opinię publiczną i zagranicę o skutkach awarii ("Volksblatt Berlin" - 3.05.86).

Pod tym względem różniliśmy się np. od Francji, gdzie po dwóch tygodniach milczenia, władze podały informację, że sytuacja wróciła do normy. W Anglii pojawiały się raczej enigmatyczne wiadomości, np. że większe skażenia występują na północy niż na południu, a 12 maja minister środowiska twierdził: można pić wodę, która wtedy w południowej Szkocji czterokrotnie przekraczała normy na wypadek awarii.

W roku 1986 specjaliści zachodnioniemieccy mówili do nas: Podziwiamy waszą sprawność i szybkość. U nas nie byłoby to możliwe. Tak widziano działania polskich specjalistów i władz za granicą, lecz nie w Polsce, gdzie spotkały się z powszechną krytyką.

Elektrownia w tle
Elektrownia w tle
Śledztwo wykazało, że odpowiedzialność za tę monstrualną tragedię spada na wiele osób, niekiedy zupełnie nie związanych z zespołem, który w nocy z 25 na 26 kwietnia 1986 pełnił dyżur w elektrowni. Następstwa katastrofy również wykroczyły daleko poza przemysł jądrowy, zmuszając do stawiania podstawowych pytań dotyczących dalszego rozwoju cywilizacji technicznej. Czarnobyl (ros. Czernobyl, ukr. Czornobyl) jeszcze kilkanaście lat temu był małym miastem, prawie zupełnie nie znanym światu. Po wybuchu reaktora nazwa ta znalazła trwałe miejsce w kronice XX wieku, stając się synonimem największej tragedii technologicznej w dziejach ludzkości, symbolem równie nośnym jak Stalingrad czy Bhopal. Z perspektywy lat widać nawet, że polityczne reperkusje katastrofy na Ukrainie przyspieszyły rozpad rosyjskiego imperium. Ważne jest zatem, aby świat zrozumiał przyczyny i skutki tego kataklizmu.

Rozległe skutki

Strefa zakazana
Strefa zakazana
Nigdy nie będzie znana całkowita ilość uwolnionej radioaktywności. 90mln kiurów, oficjalnie zgłoszonych przez ZSRR, należy traktować jako dolną granicę rzeczywistej wartości, która - według innych oszacowań - może być nawet kilkakrotnie wyższa. Trzeba uczciwie powiedzieć, że spowodowany katastrofą opad promieniotwórczy był porównywalny z tym, jakiego można oczekiwać po "średniej" wojnie jądrowej. Na miejscu wypadku w wyniku eksplozji i pożaru 187 osób zapadło na ostrą chorobę popromienną, a 31 z nich zmarło. Większość spośród pierwszych ofiar stanowili strażacy. Zniszczony reaktor wyzwolił setki razy więcej promieniowania jonizującego niż zbombardowanie Hiroszimy i Nagasaki. Intensywność promieni gamma na terenie elektrowni przewyższała 100 R/h (rentgenów na godzinę), a to oznacza, że dawka, którą Międzynarodowa Komisja Ochrony Radiologicznej uznaje za maksymalną roczną, została tam przekroczona kilkaset razy w ciągu zaledwie godziny. Natomiast na dachu zniszczonego bloku energetycznego promieniowanie osiągnęło przerażający poziom 100 000 R/h.

Ludzki wymiar katastrofy sprzed 15 lat to odrębny, tragiczny i poruszający rozdział. Prof. Jurij Szczerbak pracował wówczas naukowo w kijowskim Instytucie Epidemiologii i Chorób Zakaźnych, około 100 km od Czarnobyla. 26 kwietnia dowiedział się od kolegi o poparzonych ludziach, których przywożono z elektrowni do szpitala. Nie miał wtedy pojęcia o rozmiarach wypadku. Przez kilka kolejnych dni napływały jedynie bardzo skąpe oficjalne komunikaty, w których dawano do zrozumienia, że skala zagrożenia jest niewielka. Władze zagłuszały większość zagranicznych radiostacji, zdołał jednak usłyszeć w radiu szwedzkim o wysokich poziomach radioaktywności w Skandynawii i innych rejonach Europy. Wraz z kilkoma lekarzami zdecydował się pojechać na miejsce katastrofy, aby poznać prawdę i służyć pomocą.

Kijowski Instytut Endokrynologii
Kijowski Instytut Endokrynologii
Wyruszyli w pogodnym nastroju, wkrótce jednak, w miarę zbliżania się do celu, zaczęli dostrzegać oznaki paniki. Ludzie ustosunkowani wykorzystywali swoje wpływy, aby zdobyć bilety lotnicze lub kolejowe dla dzieci. Inni, nie mający znajomości, stali w długich kolejkach do kas dworcowych lub szturmowali zatłoczone pociągi. Raz tylko, w czasie epidemii cholery, widział podobny popłoch wśród ludności. Wielu pracowników elektrowni było już wówczas hospitalizowanych. Terytorialny rozkład skażeń charakteryzował się wielką niejednorodnością. Jakiś fragment pola uprawnego mógł być bardzo niebezpieczny, podczas gdy zaledwie kilka metrów dalej rejestrowano niskie poziomy radioaktywności. Niemniej skażone zostały potężne obszary ziemi. Okres połowicznego rozpadu jodu 131 wynosi zaledwie 8 dni, bezpośrednio jednak po katastrofie izotop ten wyemitował ogromną dawkę promieniowania. Trwalsze są stront 90 i cez 137. Specjaliści twierdzą, że najbardziej szkodliwy w dłuższej skali czasu będzie właśnie cez. Ogółem na przeszło 260 000 km2 Ukrainy, Rosji i Białorusi nadal rejestruje się poziom radioaktywności cezu 137 przekraczający l Ci/km2. Ta wartość oznacza konieczność corocznych badań ludności. Na Ukrainie obszar, o którym mowa, zajmuje 35 000 km2, a więc ponad 5% terytorium państwa. Większość tych obszarów, bo aż 26 000 km2, to ziemie uprawne. W najdotkliwiej skażonych rejonach ograniczono wprawdzie produkcję rolną, jednak gleby o mniejszej radioaktywności ciągle się uprawia. Szczególnie dotknięte obszary to 13 regionów administracyjnych (obwodów) - 1300 miast i wsi, w których żyto 2.6 mln ludzi, w tym 700 tys. dzieci. 135 tys. mieszkańców tych terenów opuściło domy w ciągu pierwszych 10 dni po katastrofie; do dzisiaj 167 tys. osób. Należy stwierdzić, że próby wyciszenia sprawy i uspokojenia opinii publicznej przyczyniły się jedynie do pogorszenia sytuacji. Wielu ludzi otrzymałoby mniejsze dawki promieniowania, gdyby zorganizowano szybką ewakuację w ciągu pierwszych krytycznych dni. Obszar o promieniu 30 km wokół elektrowni czarnobylskiej jest dziś praktycznie nie zamieszkany. Przesiedlono również 60 osad spoza tej strefy. Tętniące niegdyś życiem miejscowości zmieniły się w miasta widma. Odpowiedzią rządu na tę bezprecedensową sytuację było nadanie skażonym terenom specjalnego statusu prawnego i za gwarantowanie pomocy materialnej dla osób szczególnie poszkodowanych. Następstwa katastrofy będą jednak odczuwane jeszcze przez wiele pokoleń.

Masowe zachorowania

Operacyjne leczenie raka tarczycy
Operacyjne leczenie raka tarczycy
Najpoważniejsze są rzecz jasna konsekwencje zdrowotne. Zachorowało około 30 tys. ludzi spośród 400 tys. "likwidatorów" - robotników zatrudnionych przy zakopywaniu najbardziej niebezpiecznych odpadów i budowie specjalnego budynku wokół zniszczonego reaktora ochrzczonego "sarkofagiem". Stan zdrowia 5 tys. osób nadal uniemożliwia im podjęcie pracy. Trudno określić, nawet w przybliżeniu, ile osób poniosło śmierć w wyniku katastrofy. Skupiska ludzkie uległy dezintegracji; z wielu rejonów masowo wysyłano dzieci. Ukraiński oddział Greenpeace porównywał śmiertelność w różnych społecznościach przed i po wypadku. Liczbę zmarłych oszacowano w ten sposób na 32 tys. Inne źródła podają liczby większe lub mniejsze, jednak ustalenia Greenpeace uważane są za najrzetelniejsze. Pewne, może nawet liczne zgony mogły być następstwem olbrzymiego stresu, którego doświadczyli mieszkańcy skażonych obszarów. W wyniku badań prowadzonych w ramach jednego z programów badawczych realizowanego przez kijowski zespół pod kierunkiem Siergieja Komissarienki stwierdzono u większości osób z licznej grupy likwidatorów pewne objawy, które występowały łącznie, co sugerowało, że mamy do czynienia z nowym zespołem chorobowym. Były to uczucie zmęczenia, apatia i zmniejszona liczba pewnego rodzaju limfocytów (tzw. natural killer cells) należących do białych ciałek krwi. Z uwagi na uderzające analogie niektórzy mówią nawet o "czarnobylskim AIDS". Limfocyty-zabójcy potrafią niszczyć komórki nowotworowe i zaatakowane przez wirusy. Zmniejszenie ich liczby jest zatem równaj znaczne z osłabieniem układu odpornościowego. Wśród chorych notuje się nie tylko więcej przypadków białaczki i złośliwych guzów, lecz także większą podatność na choroby układu krążenia oraz zwykłe infekcje: bronchit, zapalenie migdałków lub zapalenie płuc. Wdychanie rozproszonego w powietrzu jodu 131 spowodowało bezpośrednio po katastrofie napromieniowanie tarczycy dawkami równoważnymi ponad 200 R u 13 tys. dzieci. (Dopuszczalna dawka roczna dla pracowników przemysłu atomowego jest dwukrotnie mniejsza.) 4 tys. dzieci otrzymało dawki odpowiadające aż 2000 R i zapadło na chroniczne zapalenie tarczycy (jod gromadzi się selektywnie w tym gruczole). Zapalenie tarczycy przebiega wprawdzie bezobjawowo, można już jednak mówić o początku fali zachorowań na nowotwory. Liczby mówią za siebie. Dane zebrane przez kijowskiego badacza Mikolę D. Tronkę i jego kolegów wskazują, że w latach 1981-1985 na skażonych później obszarach Ukrainy notowano około pięciu przypadków raka tarczycy rocznie. W ciągu 5 lat po katastrofie liczba ta wzrosła do 22, a w latach 1992-1993 notowano już średnio 43 przypadki rocznie. Oficjalne dane statystyczne mówią o 589 dzieciach z najdotkliwiej skażonych regionów, u których po 1986 roku stwierdzono nowotwór tarczycy. (Na Białorusi liczba zachorowań jest jeszcze większa.) Wśród dzieci ewakuowanych z bliskich okolic reaktora zachorowalność na raka tarczycy wzrosła dziesięciokrotnie w porównaniu z poziomem sprzed awarii i przekraczało 5 lat temu 4 przypadki na milion. Są to nowotwory łatwo dające przerzuty. Warunkiem wyleczenia jest szybkie wykrycie guza i usunięcie całego gruczołu. Pacjent musi później już do końca życia uzupełniać niedobór hormonów tarczycy.

Inne badania prowadzone przez naukowców ukraińskich i izraelskich wykazały, że co trzeci spośród likwidatorów -głównie mężczyzn po trzydziestce - ma zaburzenia aktywności seksualnej lub zdolności reprodukcyjnej. Problemem jest zwłaszcza impotencja oraz patologie składu nasienia. Na skażonych terenach wzrosła też liczba powikłań ciążowych, wśród młodzieży zaś szerzy się obezwładniający strach przed promieniowaniem.

Zrujnowany reaktor
Zrujnowany reaktor
Optymistyczne prognozy, które zakładały brak jakichkolwiek długofalowych skutków katastrofy, były więc całkowicie błędne. Formułowali je urzędnicy służby zdrowia byłego Związku Radzieckiego zgodnie ze specjalną instrukcją Biura Politycznego KPZR. Do "optymistów" należeli również niektórzy zachodni eksperci ds. pokojowego i militarnego wykorzystania energii atomowej.

Nie sprawdziły się też przepowiednie katastroficzne, choćby takie, w których dopuszczano wystąpienie ponad 100 tys. dodatkowych przypadków raka. Z dotychczasowych badań, przeprowadzonych głównie wśród ofiar bombardowania Hiroszimy i Nagasaki, wynika, że należy się liczyć z ciągłym wzrostem liczby zachorowań. Nowotwory wywołane promieniowaniem rozwijają się niekiedy przez długie lata. Dzieci z najdotkliwiej skażonych obszarów nie mają więc, niestety, zbyt dużych szans na zdrowe życie. Propagandowe próby tuszowania i bagatelizowania zagrożeń związanych z promieniowaniem przyniosły efekt przeciwny do zamierzonego. Ludzie żyją w ciągłym stresie i strachu przed chorobą; powszechne są zwłaszcza obawy o zdrowie dzieci. Ten uraz psychiczny przerodził się w pewien szczególny zespół objawów, który można rozpoznać także u weteranów wojen w Wietnamie i Afganistanie. Badania dzieci ewakuowanych z okolic reaktora wykazały dziesięcio- lub nawet piętnastokrotny wzrost liczby zaburzeń neuropsychiatrycznych.

Katastrofa w Czarnobylu wymusiła masowe przesiedlenia ludności. Wynikające stąd zniszczenie struktury etnicznej na skażonych terenach wydaje się nie do naprawienia. (Chodzi tu zwłaszcza o społeczności Drewlanów i Poleszuków.) Skazane na zapomnienie unikalne obiekty architektoniczne oraz inne przedmioty kultury duchowej i materialnej niszczeją w opuszczonych miastach i wioskach. Piękne krajobrazy są dziś często niebezpieczne dla zdrowia.

Rząd ukraiński pomimo głębokiego kryzysu gospodarczego corocznie przeznacza aż 5% budżetu na walkę ze skutkami katastrofy. Pieniądze te wydatkowane są m. in. na bezpłatne mieszkania dla ludzi, których oficjalnie uznano za najciężej dotkniętych tragedią. Jest wśród nich 356 tys. likwidatorów i 870 tys. dzieci. Nie wiadomo, jak długo władze zdołają utrzymać tę pomoc na obecnym poziomie, chociaż wprowadzono specjalny 12-procentowy podatek od wynagrodzeń. Pod względem radioaktywności strefa Czarnobyla jest dziś jednym z najbardziej niebezpiecznych miejsc na świecie. Szczątki zrujnowanego reaktora kryją dziesiątki tysięcy ton paliwa jądrowego o łącznej radioaktywności sięgającej 20 mln kiurów. Emitowane w samym reaktorze promieniowanie, kilka tysięcy rentgenów na godzinę, jest zabójcze dla każdej formy życia. Zagrożenie sięga jednak dalej. W granicach 30-kilometrowej strefy otaczającej elektrownię znajduje się około 800 naprędce utworzonych składowisk. Grzebano w nich różne radioaktywne odpady, w tym drzewa, które zaabsorbowały z atmosfery wielkie ilości groźnych izotopów.

Owe składowiska to zwykłe gliniane doły. Właśnie one mogą być przyczyną silnego skażenia osadów dennych Dniepru i jego dopływu Prypeci, które dostarczają wodę dla 30 min ludzi. Szacuje się, że w pobliżu Czarnobyla osady Dniepru zawierają 10 tys. kiurów strontu 90, 12 tys. kiurów cezu 137 i 2 tys. kiurów plutonu. Aby zahamować zatruwanie wód przez rozpuszczalne radioaktywne związki chemiczne, należałoby zlikwidować prowizoryczne składowiska i zastąpić je innymi. Niestety, wciąż nie ma odpowiednio przygotowanych i wyposażonych magazynów odpadów promieniotwórczych.

Koszty sprzątania

Miasto widmo
Miasto widmo
Pozostałe dwa reaktory elektrowni w Czarnobylu również stanowią poważny problem (trzech wyłączono po pożarze w 1992 roku). Dostarczają one Ukrainie 5% energii elektrycznej; wszystkie siłownie jądrowe dają w sumie 40% energii. Ukraina podpisała jednak z państwami Grupy Siedmiu formalne porozumienie w sprawie wspólnych działań, których rezultatem powinno być całkowite zamknięcie tej elektrowni w 2000 roku. Unia Europejska i Stany Zjednoczone pomogą w tworzeniu specjalnego programu, który ma łagodzić społeczne skutki likwidacji wielkiego zakładu pracy. Ustalono też mechanizmy finansowania przez zagranicę wydatków na modernizację innych pracujących reaktorów jądrowych. Umowa przewiduje międzynarodowe współdziałanie nie tylko przy wyłączaniu czarnobylskiej elektrowni, lecz i przy najtrudniejszym zadaniu -stworzeniu nowej, trwałej i ekologicznie bezpiecznej konstrukcji w miejsce sarkofagu, który przykrywa ruiny czwartego bloku czarnobylskiego.

Dziesięciopiętrowy sarkofag zbudowano z betonu i wielkich płyt metalowych. Grubość jego ścian przekracza 6 m, a trwałość całej tej konstrukcji oceniono na 30 lat. Wznoszono ją jednak w wielkim pośpiechu, w warunkach silnego promieniowania, co oznacza kiepską jakość wykonanych robót - już dzisiaj sarkofag pilnie wymaga naprawy. Stal skorodowała, popękało ponad 1000 m2 betonu. Do wnętrza może przenikać deszcz i śnieg. W przypadku zawalenia się budowli (choćby na skutek trzęsienia ziemi) gruzowisko stałoby się źródłem radioaktywnego pyłu.

W poszukiwaniu najlepszego długofalowego rozwiązania rozpisano w 1993 roku międzynarodowy konkurs. Do dalszej oceny wybrano 6 najbardziej obiecujących projektów spośród 94 nadesłanych. Rok później konkurs został rozstrzygnięty na korzyść francuskiego konsorcjum Alliance, któremu przewodzi Campenon Bernard. Zwycięski projekt zakłada budowę supersarkofagu wokół już istniejącego. W przedsięwzięciu tym mają uczestniczyć firmy francuskie, niemieckie, brytyjskie, rosyjskie i ukraińskie. Rozpoczęto już wspólne prace nad założeniami techniczno-ekonomicznymi. Jeśli projekt wejdzie w życie, materiały konstrukcyjne kosztować będą 20-30 min dolarów, same zaś prace budowlane, które zajmą 5 lat, ponad 300 min. Natomiast ostateczne zebranie radioaktywnych pozostałości po katastrofie zajmie 30 lat. Jeden z projektów przewiduje uwięzienie odpadów w specjalnym szkle.

Katastrofy w Czarnobylu nie można zaliczyć do takich kataklizmów, jak pożary, trzęsienia ziemi lub powodzie, które od wieków nękały ludzkość. Jest to globalne zjawisko ekologiczne zupełnie nowego typu. Mamy tu tysiące uchodźców, długotrwałe skażenie ziemi, wody i powietrza oraz głębokie, być może nieodwracalne zniszczenie ekosystemów. Czarnobyl to przykład wzrastającego zagrożenia ze strony oszalałej technologii, która potrafi wymknąć się spod kontroli. Projektanci, którzy nie zadbali o zgodność z międzynarodowymi standardami zabezpieczeń, ponoszą niewątpliwie nie mniejszą winę niż operatorzy elektrowni. RBMK-1000 jest adaptacją reaktora wojskowego, który niegdyś produkował materiał rozszczepialny do broni atomowej. Nie wyposażono go w odpowiednio wzmocnione osłony, by ograniczyć skutki ewentualnych awarii. Alarmujący jest fakt, że takie same reaktory wciąż eksploatuje się na Ukrainie, Litwie i w Rosji.

Katastrofa sprzed 10 lat to także przykład odpowiedzialności spoczywającej na barkach naukowców i innych ekspertów, którzy doradzają politykom w sprawach technologicznych. Co więcej, uważam, że część winy ponoszą komunistyczne władze byłego ZSRR. Głasnost, deklarowana przez ówczesnego prezydenta Michaiła S. Gorbaczowa, nie przeszkodziła reżimowi zewrzeć szyki w daremnych i szkodliwych próbach zatajenia ogromu tragedii. Katastrofa czarnobylska stanowi przykład błędów popełnianych przez zmonopolizowane środowiska polityczne i naukowe ZSRR. Nacisk na zachowanie tajemnicy i upraszczanie układów anty-awaryjnych, minimalizacja kosztów za wszelką cenę - to przejaw lekceważenia ogólnie przyjętych zasad konstrukcji bezpiecznych reaktorów.

Tragedia w Czarnobylu powinna stać się ostrzeżeniem przed budową elektrowni jądrowych w rejonach niestabilnych politycznie, zagrożonych wojnami. Trzeba również pamiętać, że wszystkie reaktory bez względu na lokalizację są potencjalnym celem dla terrorystów. Narody świata mają za sobą trudną lekcję. Wiemy, że musimy być odpowiednio przygotowani, aby polegać na technologii jądrowej. 26 kwietnia 1986 roku ludzkość w pewien sposób utraciła niewinność. Przeszliśmy do "ery poczarnobylskiej" i musimy wyciągnąć wnioski z tej katastrofy.


Ostatni działający blok elektrownii w Czarnobylu został zamknięty 15 grudnia 2000r. Cały świat odetchnął z ulgą. Miejmy nadzieję, że została na zawsze zamknięta ta niechlubna karta historii świata.

Kijów domagał się, by oprócz sfinansowania zamkniecia Czarnobyla Zachód zapłacił za budowę dwóch nowych blokow w elektrowniach atomowych w Rownem i Chmielnickim. Amerykanie dali na razie 78 mln dolarów na konserwację sarkofagu nad IV blokiem elektrowni, ktory wybuchł w kwietniu 1986 r., i dwa miliony na poprawę bezpieczenstwa w innych elektrowniach. Tymczasem premier Wiktor Juszczenko ogłosił, ze samo zamknięcie Czarnobyla będzie kosztować 500 mln dol. Niemal drugie tyle potrzeba na konserwację sarkofagu i 400 mln na utworzenie nowych miejsc pracy dla ponad 4 tys. pracowników elektrowni - w sumie prawie 1,5 mld dolarów.

W budżecie ukraińskim na rok 2000 rząd na zamknięcie Czarnobyla przeznaczył zaledwie 20 mln dol. Członkowie delegacji amerykańskiej mówili nieoficjalnie, że planowana na początek lipca konferencja donatorów z państw G7 w Berlinie zakończy się sukcesem, jeżeli uda się zebrać 750 mln dolarów, czyli połowe potrzebnej sumy. Budowa nowych bloków w Rownem i Chmielnickim ma kosztować kolejny miliard dolarów. Amerykanie proponują, by sfinansował ją Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju. Sprzeciwiają sie temu Niemcy, którzy nie zgadzają sie na rozbudowę energetyki jądrowej na Ukrainie.

Hosting w
Copyright © 2001 - 2006. Wszystkie prawa zastrzeżone. Mambo. powered by Hosting w - serwery dedykowane, kolokacja, Kalendarz rajdowy